دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 The Difference in Sufi Authors' Approach to Sama‘ in a Selection of Didactic Prose Treatises and hagiography books from the Fourth to the Eighth Century A.H. تفاوت رویکرد مؤلفان صوفی به سماع در منتخبی از رساله‌های منثور تعلیمی و کتب سیر مشایخ از سدۀ چهارم تا هشتم هجری قمری 153 178 115398 10.22052/se.2026.115398 FA سلمان ساکت دانشیارگروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد زینب درویشی دانش‌آموختهٔ کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد Journal Article 2025 07 10 Sufi didactic prose treatises are comprehensive treatises in which Sufis are taught the practices of Tasawuf. While the Biography Books were written in order to mention the status of Sufi sheikhs and reflect their superiority over their peers and disciples, Each of these two groups of books has taken different approaches to the common practices and rituals in Sufism, including Sama', which has been one of the most common and controversial practices in Tasawuf. The authors of didactic treatises have had relatively similar views and studies on Sama', meaning that there are almost no differences in their approach to Sama' or the differences are very small. In this category of works Sufis have given abstract definitions about Sama' and mentioned personal experiences of Sheikhs and disciples as well as emphasizing personal perceptions of listeners and their different categories and ranks. However in Biography books, Sama' has acquired a social aspect in which Sheikhs' power has been revealed to others by their extraordinary deeds. Moreover, Sufis in Biography books have mentioned variety of practices related to Sama' and narrated more freely about some practices which are in contrast with Sharia. However, authors in Biography books have had different perspectives on the same practices in comparison to each other.<br />Another difference between the Biography books and the didactic books on Sama' is the attention paid to holding occasional Sama' gatherings and justifying Sama' in a different way in comparison with didactic treatises. All of these differences have been examined under titles extracted from these two categories of works, which are: theoretical Sama'/practical Sama', practices in Sama' gatherings, involuntary Sama'/occasional Sama', and justification of Sama'. رساله‌‌های تعلیمی صوفیانه رساله‌های جامعی هستند که در آن‌ها آداب تصوف به صوفیان آموزش داده شده است؛ درحالی‌که کتب سیر با هدف ذکر احوال مشایخ و نشان دادن برتری آن‌ها بر اقران و مریدان نوشته شده‌اند. هریک از این دو دسته از آثار، رویکردهای متفاوتی به اعمال و آداب رایج در تصوف ازجمله سماع که یکی از رایج‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین اعمال در تصوف بوده‌ است، داشته‌اند. مؤلفان رساله‌های تعلیمی به‌صورت نسبتاً یکسان از سماع بحث کرده‌اند؛ در این آثار، تفاوت رویکرد به موضوع‌های مربوط به سماع وجود ندارد یا تفاوت‌ها بسیار اندک است. صوفیان در این آثار با تأکید بر فهم شخصی مستمعان و اقسام و جایگاه آنان، به تعریف‌های انتزاعی از سماع و تجربۀ فردی مشایخ و مریدان صوفی دربارۀ سماع، توجه و تأکید داشته‌اند. حال‌آنکه در کتب سیر، سماع جنبه اجتماعی یافته و در آن، قدرت مشایخ با ظهور اعمال خارق‌العاده در مجالس سماع بر دیگران آشکار شده است. همچنین در کتب سیر، به اعمال متنوع‌تری در مجالس سماع اشاره و به‌صورت آزادانه‌تری دربارۀ برخی از اعمال مخالف با شریعت در این مجالس، حکایت‌پردازی شده است؛ هرچند که مؤلفان، دیدگاه‌های متفاوتی به این اعمال در مقایسه با یکدیگر اتخاذ کرده‌اند. توجه به برگزاری مجالس سماع مناسبتی و توجیه سماع به طریقی متفاوت با رساله‌های تعلیمی، از دیگر تفاوت‌های کتب سیر با رساله‌های تعلیمی دربارۀ سماع است. این تفاوت‌ها ذیل عناوینی مستخرج از این دو دسته از آثار بررسی شده‌اند که عبارت‌اند از: سماع نظری/ سماع عملی، اعمال مجالس سماع، سماع بی‌اختیار/ سماع مناسبتی و توجیه سماع. https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115398_2d5155beb2932ccbee5460b0813a7326.pdf