دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 A Typology of Sufi Writings (3-4 AH) and Reciprocal Relation of Texts and Power Structure گونه‌شناسی تألیفات عرفانی سده‌های سوم و چهارم از حیث ارتباط با نهاد قدرت 281 310 115402 10.22052/se.2026.115402 FA احسان رئیسی دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان سمانه طاهری دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اصفهان Journal Article 2025 09 22 Since the emergence of Sufism and mysticism in the Islamic world, numerous works and writings have been produced either in rejection or approval, for instruction or research concerning mysticism. These writings can be regarded as manifestations of the social actions of mystics or non-mystics, which—like any other social action—are not entirely independent of the influence of political authority. Various aspects of these works, such as their target audiences, structures, themes, impacts on society, and language, may reflect the prevailing discourses of their time and the interactions among different social institutions. Analyzing the relationship between these works and contemporary social institutions, particularly political authority, provides valuable insights into the ways mystical movements engaged with society and the social lifestyles of mystics. This study, employing a descriptive-analytical method with library-based research and stratified random sampling, examines the relationship between political authority and the mystical schools and works of the first tradition in the third and fourth centuries. The findings indicate that during these two centuries, mystics, in terms of their relationship with institutions—especially political power—can be classified into three groups: recluses, opportunists, and activists. Moreover, mystical writings, in terms of content and relation to other institutions and social groups, fall into four categories: instructional, scholarly, critical, and experiential, each with distinct characteristics and occasionally subtypes. از زمان شکل‌گیری عرفان در جهان اسلام تألیفات فراوانی در جهت رد یا تایید، تعلیم یا پژوهش در باب عرفان نوشته شد. این تألیفات را می‌توان یکی از مظاهر کنش اجتماعی عارفان یا غیرعارفان دانست که مانند هر کنش اجتماعی دیگری از تأثیر نهاد قدرت برکنار نیستند. وجوه و ویژگی‌های مختلف این آثار از قبیل: گروه مخاطبان، ساختار، موضوعات و مضامین، اثرگذاری بر جامعة مخاطبان و زبان می‌تواند نشان‌دهندۀ گفتمان‌های وقت و تأثیر متقابل کنش نهادهای مختلف اجتماعی باشد. تحلیل نسبت این آثار با نهادهای اجتماعی، به‌ویژه نهاد قدرت، اطلاعاتی ارزشمند از نحوۀ تعامل جریان‌های عرفانی با جامعه و شیوۀ زیست اجتماعی عارفان می‌دهد. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه‌ای و نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای، نسبت نهاد قدرت با طریقه‌ها و آثار عرفانی سنت اول در سده‌‌های سوم و چهارم را تبیین و تحلیل و از این طریق گونه‌های مختلف آثار را شناسایی و معرفی کرده است. یافته‌های نشان می‌دهد که در دو سدۀ مذکور نسبت عرفان با نهاد قدرت یک‌دست و ثابت نیست، بلکه متأثر از نوع کنش اجتماعی عارفان و موقعیت طریقه‌های عرفانی، اشکال متفاوتی به خود می‌گیرد. بر این اساس، عارفان از حیث مواجهه با نهادهای اجتماعی، به‌ویژه قدرت، در سه گروه عزلت‌پیشگان، منفعت‌گرایان و تحرک‌پیشگان تقسیم می‌شوند. این تمایز در کنش اجتماعی در تألیفات عرفانی نیز بازتاب یافت و تألیفات از منظر محتوا، کارکرد و نسبت با نهادهای رسمی، در چهار گونۀ تعلیمی، پژوهشی، نقادانه و مواجیدی قابل تقسیم‌ می‌شوند که هر گونه‌ای ویژگی‌ها و گاه انواع مختلفی دارند. https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115402_d6a3a56477b7a527d65e109601729dbd.pdf