دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 A Comparative Analysis of the Conceptualization of the Heart in the Lyric Poems of Attar and Hafez تحلیل تطبیقی مفهوم‏سازی‌های دل در غزلیات عطار و حافظ 399 452 115406 10.22052/se.2026.115406 FA علی نجفی عضو هیئت علمی گروه آموزشی زبان و ادبیات دانشگاه فرهنگیان استان همدان محمد پاک نهاد عضو هیئت علمی گروه آموزشی زبان و ادبیات دانشگاه فرهنگیان 0000-0002-1438-8646 حسین جعفری دانش آموخته کارشناسی ارشد آموزش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان همدان Journal Article 2025 11 06 The conceptualization of the “heart” in Persian ghazals—particularly in the works of mystical poets—constitutes one of the most fundamental elements of language and thought. This study adopts a comparative approach to examine the ghazals of Attar of Nishapur and Hafez of Shiraz, identifying the metaphorical network of the heart across six primary domains: the heart as a physical object, a place, a living being, an abstract entity, a body part, and a bearer of external attributes. Within each domain, subcategories and diverse images of the heart are extracted and analyzed through selected verses from both poets. Findings reveal that while both poets employ a shared repertoire of metaphors, their approaches diverge significantly. Attar predominantly portrays the heart as a mirror reflecting divine truth, a vessel for divine love, and a companion to the seeker on the mystical path. In contrast, Hafez, drawing on similar imagery, envisions the heart as a multilayered arena where love, spiritual rebellion, social pain, and the interplay of reason and emotion converge. In other words, the heart in Attar’s poetry serves primarily as a conduit to transcendental truth, whereas in Hafez’s verse, it emerges as a battlefield of conflicting human experiences. This comparison suggests that although both poets belong to the Persian mystical and romantic tradition, their perspectives on the heart reflect fundamental differences in worldview and lived experience. Such an analysis offers fresh insight into the function of conceptual metaphors and mystical symbols in Persian ghazal poetry. مفهوم‌سازی «دل» در غزلیات فارسی، به‌ویژه در آثار شاعران عارف، از بنیادی‌ترین عناصر زبان و اندیشه به شمار می‌آید. در این پژوهش با رویکردی تطبیقی، غزلیات عطار نیشابوری و حافظ شیرازی بررسی شده و شبکه‌ی استعاری دل در شش حوزه‌ی اصلی بازشناسی گردیده است: دل به‌مثابه جسم، مکان، موجود زنده، امر مجرد، عضو بدن و ویژگی‌های ظاهری. در هر یک از این حوزه‌ها، زیرشاخه‌ها و تصاویر گوناگون دل استخراج و با ذکر نمونه‌هایی از ابیات دو شاعر تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو شاعر از مجموعه‌ای مشترک از استعاره‌ها بهره گرفته‌اند، اما رویکرد آنان تفاوت‌های معناداری دارد. عطار بیشتر دل را به‌عنوان آیینه‌ای برای تجلی حقیقت، ظرف عشق الهی و همراه سالک در مسیر سلوک عرفانی معرفی می‌کند. در مقابل، حافظ با تکیه بر همان تصاویر، دل را عرصه‌ای چندلایه می‌بیند که در آن عشق، رندی، درد اجتماعی و بازی‌های عقل و احساس درهم می‌آمیزند. به بیان دیگر، دل در شعر عطار بیشتر مسیری برای وصول به حقیقت است، در حالی که در شعر حافظ میدانی برای جدال و تجربه‌های متناقض انسانی جلوه می‌کند. این مقایسه نشان می‌دهد که اگرچه هر دو شاعر در سنت عرفانی و عاشقانه‌ی فارسی قرار دارند، اما نگرش آن‌ها به دل بازتابی از تفاوت‌های بنیادی در جهان‌بینی و تجربه‌ی زیسته‌ی آنان است. چنین تحلیلی می‌تواند درک تازه‌ای از کارکرد استعاره‌های شناختی و نمادهای عرفانی در غزل فارسی فراهم آورد. https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115406_b8ba1ef4fb39aee51793d2488e21ca9d.pdf