دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 Analysis the place of nature in the Mowlavi's taeching system (Based on the Mathnavi and Ghazals of Shams) تحلیل جایگاه طبیعت در نظام تعلیمی مولوی (با تکیه بر مثنوی و غزلیات شمس) 5 32 115393 10.22052/se.2026.115393 FA شکوه زارعی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران، احسان رئیسی استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان Journal Article 2023 10 20 An important part of Mowlavi's teachings are expressed using natural elements and components of the environment, these teachings can be called nature-based teachings. Although researches have been conducted on the natural elements in the Mowlavi's language and the characteristics of Mowlavi's teachings, but this issue has been neglected that on the one hand, the majority of Mowlavi's teachings are nature-based, and on the other hand, he mainly serves to express the topics related to nature and the environment teachings have benefited. Based on this, the analysis of Mowlavi's nature-based teachings and the role of nature in his educational system can reveal the neglected aspects of Mowlavi's educational system, as well as his way of dealing with nature and the environment.This research has tried to analyze and explain the mentioned topics with the analytical historical method and library tools. The findings indicate that nature in the Masnavi and the Divan-e Shams is not merely symbolic but constitutes an integral part of an educational system. In this regard, the study demonstrates that Mowlavi, by employing elements such as the sea, the sun, the earth, and fire, outlines the seeker’s spiritual path in the form of a five-stage model. This model comprises returning to the original homeland, purification of the self, traversing the stages of the spiritual journey, the relationship between the seeker and the guide, and ultimately annihilation and subsistence (fana and baqa). Thus, natural elements in the Masnavi and the Divan-e Shams function as pedagogical tools and hold a central position in explicating Mowlavi’s mystical and educational teachings. بخش مهمی از تعالیم مولوی با استفاده از عناصر طبیعی و اجزاء محیط زیست بیان شده‌است، این تعالیم را می‌توان تعالیم طبیعت محور نامید. گرچه تا کنون دربارۀ عناصر طبیعی در زبان مولوی و همچنین ویژگی‌های تعالیم مولوی پژوهش‌هایی انجام گرفته‌است. با این حال این موضوع مغفول مانده که از یک سو قسمت اعظم تعالیم مولوی طبیعت محور است و از سوی دیگر وی از مباحث مربوط به طبیعت و محیط زیست عمدتا در خدمت بیان تعالیم بهره گرفته‌است. بر این اساس تحلیل تعالیم طبیعت محور مولوی و نقش طبیعت در نظام تعلیمی وی می‌تواند ابعاد مغفول مانده از نظام تعلیمی مولوی و همچنین نحوۀ مواجهۀ وی با نظام طبیعت و محیط زیست را آشکار سازد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و ابزار کتابخانه‌ای کوشیده است مباحث مذکور را تحلیل و تبیین کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد، طبیعت در مثنوی و غزلیات شمس تنها کارکردی نمادین ندارد، بلکه بخشی از یک نظام تعلیمی است. در این راستا پژوهش حاضر نشان می‌دهد، مولوی با بهره‌گیری از عناصری چون دریا، خورشید، خاک و آتش، مسیر تربیتی سالک را در قالب الگویی پنج‌مرحله‌ای ترسیم کرده است. این الگو شامل بازگشت به موطن اصلی، تهذیب نفس، پیمودن مراحل سلوک، رابطه‌ی سالک و رهبر، و در نهایت فنا و بقاست. بر این اساس، عناصر طبیعی در مثنوی به‌مثابه ابزار آموزشی عمل می‌کنند و جایگاهی محوری در تبیین آموزه‌های عرفانی و تربیتی مولوی دارند.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115393_ee74346dbb8543cd8ed68a1bf0c0abd2.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 Participatory vision in Mysticism Jorge Ferrer’s critique of essentialism and constructivism دیدگاه مشارکتی در عرفان: نقد خورخه فرر بر ذات‌گرایی و ساخت‌گرایی 37 58 115394 10.22052/se.2026.115394 FA علیرضا سیدتقوی دانشجوی دکتری ادیان و عرفان تطبیقی، دانشگاه فردوسی مشهد، مهدی حسن زاده دانشیار گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشگاه فردوسی مشهد، علی اشرف امامی دانشیار گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشگاه فردوسی مشهد حسین کارشکی دانشیار گروه روان‌شناسی مشاوره و تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد Journal Article 2024 04 25 Essentialism and constructivism have been two major approaches in study of mysticism. Essentialism emphasizes the existence of common elements among religious and spiritual traditions and constructivism draws our attention to the contextual nature of spiritual knowledge. From Ferrer’s point of view, both essentialism and constructivism are parasitic of the experiential vision of spiritual phenomena, and heavily depend on the dualism of Framework and Reality. As a remedy for this situation, Ferrer integrates the partial truths of essentialism and constructivism with a participatory vision, which is a turn from intrasubjective experiences to participatory events in our understanding of religious and spiritual phenomena. Taking a typical essentialist metaphor, Ferrer suggests that most religious and spiritual traditions lead to the same ocean, which he calls the ocean of emancipation. However, this ocean is not a single ultimate reality, but a overcoming of self-centeredness which can be accompanied by a variety of trans-conceptual disclosures of reality. This ocean- and this where constructivist analyses are helpful- has different shores that correspond to independent spiritual ultimates, athough being understood as different levels, dimensions, or interpretations, can be seen as enactions of a dynamic and spiritual power. ذاتگرایی و ساخت گرایی دو رویکرد عمده در مطالعات عرفانی بوده اند. ذات گرایان بر وجود عناصر مشترکی در سنتهای دینی و معنوی تاکید دارند و ساخت گرایان بر سرشت زمینه مند معرفت معنوی. در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی بررسی می‌شود که نقد اصلی خورخه فرر بر این دو رویکرد چیست و بر چه مبنای فلسفی و روان‌شناختی نظر خود را تبیین می‌کند. از نظر فرر، هم ذات‌گرایی و هم ساخت‌گرایی طفیلیِ نگاه تجربی به پدیده معنوی اند و به شدت به ثنویت چهارچوب و واقعیت وابسته‌اند. راه‌حل دراین است که نقاط قوت این دو رویکرد را با دیدگاه مشارکتی ادغام کرد. تفکر مشارکتی عبارت است اینکه فهم مان از پدیده های دینی و معنوی را به جای تجارب بیناذهنیتی بر وقایع مشارکتی متمرکز کنیم. فرر از ذات گرایان این عقیده را برمی گیرد که همه سنتهای دینی و معنوی به یک اقیانوس ختم می شوند، که آن را اقیانوس رهایی می نامد؛ هرچند این اقیانوس یک واقعیت یگانه غایی نیست، بلکه تفوق بر خودمحوری است که ممکن است همراه باشد با تنوعی از ظهور فرامفهومی واقعیت. او، هم نظر با ساخت گرایان، معتقد است این اقیانوس کرانه های متفاوتی دارد که با غایات معنوی متفاوتی انطباق دارند و به جای اینکه غایات معنوی متفاوت سطوح یا ابعاد یا تفاسیر مختلف دانسته شوند، می توان آنها را تحقق های نیروی معنوی پویا دانست.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115394_09a3ace7d303c3eec56180553900d6d2.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 A Methodological Analysis of Chittick’s Scholarly Tradition تحلیل رویکردی سنت مطالعاتی چیتیک 59 88 115395 10.22052/se.2026.115395 FA فاطمه حمزه دانشجوی دکتری ادبیات عرفانی دانشگاه شهرکرد 0009-0009-1246-8501 جهانگیر صفری استاد تمام گروه زبان و ادبیات دانشگاه شهرکرد علیرضا نیکویی دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گیلان محمد کاظم یوسف پور دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گیلان احمد امین دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد Journal Article 2025 04 08 in introducing Islamic mysticism and Sufism. This has led to the formation of a vast array of definitions and perceptions regarding the flow of Islamic mysticism, which stem from the differing perspectives and approaches of researchers and scholars. Therefore, attention to this matter and the emphasis on concepts such as approach, method, and perspective have made methodological studies even more crucial, to the extent that ignoring this issue is considered one of the serious drawbacks in literary studies. This article, relying on the works of William Chittick, a renowned orientalist in the field of mysticism and Sufism, seeks to provide brief definitions of method, approach, and perspective, and distinguish between these concepts, as well as to analyze the approach of this orientalist's mystical works. We aim to highlight the fundamental elements and propositions that Chittick focuses on in his mystical studies. Additionally, by introducing author-centered hermeneutics as his study approach, we will examine Chittick's definition and perception of mysticism and its relationship with religion and revealed matters. Concepts such as the Imaginal World, the reflective nature of the created world, and the Perfect Human are the central elements that Chittick uses and approaches to study the flow of Islamic mysticism and Sufism. choosing this approach highlights the difference between his studies and those of other researchers. درکنار عارفان و پژوهشگران ایرانی، مستشرقان نیز نقش برجسته‌ای در شناساندنِ عرفان و تصوف اسلامی داشته‌اند. این امر منجربه شکل‌گیری ِحجم انبوهی از تعاریف و تلقی‌های گوناگون دربارۀ جریان عرفان اسلامی شده است که ریشه در چشم‌اندازها و رویکردهای متفاوت محققان و پژوهشگران دارد. بنابراین، توجه به این امر و پررنگ شدن مفاهیمی همچون رویکرد، روش، رهیافت و... لزوم توجه به مطالعات روش‌شناختی را دوچندان کرده است، تاجایی‌که عدم توجه به این امر یکی ازآسیب‌های جدی در مطالعات ادبی قلمداد می‌شود. مقالۀ حاضر با تکیه برآثار ویلیام چیتیک، یکی از مستشرقان بنامِ حوزۀ عرفان و تصوف، سعی دارد، ضمن ارائۀ تعاریف مختصری از روش، رویکرد، رهیافت و تمایزنهادن میان این مفاهیم به رویکردشناسی آثار عرفانی این مستشرق بپردازد. برآنیم که با مشخص کردن مؤلفه‌ها و گزاره‌های موردنظر چیتیک، اساسی‌ترین عناصر موردتوجه وی در مطالعات عرفانی را نشان دهیم. همچنین، با معرفی هرمنوتیک مؤلف‌محور به‌عنوان رویکرد مطالعاتی وی، تعریف و تلقی چیتیک از عرفان و رابطۀ آن با دین و امور وحیانی را بررسی می‌کنیم. تعابیری همچون عالم خیال، خاصیت آیینگی جهان آفرینش و انسان کامل، محوری‌ترین مؤلفه‌هایی هستند که چیتیک با استفاده و تقرب به آنها به بررسی جریان عرفان و تصوف اسلامی، پرداخته است.گزینش این رویکرد تفاوت مطالعات وی از دیگر محققان را نشان می‌هد.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115395_f28f988d4c6b485eb2f39ee89bb9beee.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 The Rifāʿiyya Order in Asia Minor (A Study of its History, Doctrines, Practices, and Relations with Other Orders) طریقت رفاعیه در آسیای صغیر (تحقیق در تاریخ، آرا، آداب و روابط آن با دیگر فِرق) 89 112 115396 10.22052/se.2026.115396 FA هادی صادقی دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تبریز اسدالله واحد استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تبریز Journal Article 2025 04 21 The Rifa‘i Ṭarīqa, attributed to Abu al-Abbās Aḥmad al-Rifā‘ī (d. 578 AH), is one of the important Sufi movements in the Islamic world, which first spread in Arab regions such as Iraq, Syria, and Egypt. It later found its way to Asia Minor (Anatolia) in the seventh century, gaining many followers during the Seljuk period and the early Ottoman era. Followers of the Rifa‘iyya attracted the attention of the public and rulers alike with astonishing displays such as eating fire and snakes, passionate Samāʿ, and specific Dhikr practices. This order was in interaction with other sects in Anatolia, such as the Ahl-i Futuwwat (People of Chivalry), the Qalandariyya, the Mawlawiyya, the Ḥurūfiyya, and the Bektāshiyya. This research has been conducted with the aim of examining the doctrines, practices, and interactions of the Rifa‘iyya with other mystical sects in Asia Minor (Anatolia). In this study, we intend, after extracting some of the mystical doctrines and practices of the Rifa‘i Ṭarīqa from sources such as Manāqib al-ʿĀrifīn, the travelogue of Ibn Baṭṭūṭa, certain treatises by Rifā‘ī, and the Futuwwat-nāmas, to critique and examine some of these doctrines. We will then conduct a comparative analysis regarding the interaction of this group with other contemporary mystical sects, thereby reaching the truth and essence of this order in Asia Minor. The results and findings of the research indicate that the Rifa‘iyya, despite having Arab roots, could not maintain an independent existence within the cultural environment of Anatolia, which was under the domination of Iranian Sufism, and was absorbed and assimilated into movements such as the Ahl-i Futuwwat and the Bektāshiyya. Nevertheless, it left notable, albeit limited, influences within the fervent crucible of Anatolian Sufism. طریقت رفاعیه، منسوب به ابوالعباس احمد رفاعی (م 578 ه.ق)، یکی از جریان‌های مهم تصوف در جهان اسلام است که برای اولین بار در مناطق عرب‌نشین مانند عراق، سوریه و مصر گسترش یافت و سپس در قرن هفتم به آسیای صغیر راه پیداکرد و در دوره سلجوقی و اوایل عثمانی پیروان بسیاری در آسیای صغیر(آناتولی) به‌دست‌آورد. پیروان رفاعیه با نمایش‌های شگفت‌انگیز مانند خوردن آتش و مار، سماع‌های پر شور و ذکرهای خاص، توجه عامه و حاکمان را جلب می‌کردند. این طریقت در آناتولی با فرق دیگری مانند اهل فتوت، قلندریه، مولویه، حروفیه و بکتاشیه در تعامل بود. این پژوهش با هدف بررسی آرا، آداب و تعاملات رفاعیه با دیگر فرق عرفانی در آسیای صغیر(آناتولی) انجام گرفته است. در این تحقیق بر آنیم بعد از استخراج برخی از آرا و آداب عرفانی طریقت رفاعیه از منابعی چون مناقب‌العارفین و سفرنامۀ ابن بطوطه و برخی از رسالات رفاعی و فتوت‌نامه‌ها به نقد و بررسی برخی از این آرا پرداخته و سپس مقایسه‌ای تطبیقی پیرامون تعامل این نحله با دیگر فرق عرفانی عصر داشته‌باشیم و از این طریق به حقیقت و ماهیّت این طریقت در آسیای صغیر نایل شویم. نتایج و یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که رفاعیه با وجود داشتن ریشۀ عربی، در محیط فرهنگی آناتولی که تحت سیطرۀ تصوف ایرانی بود، نتوانست به حیات مستقل خود ادامه دهد و در جریان‌هایی چون اهل فتوت و بکتاشیه جذب و هضم شد. با این حال در دیگ پرجوش تصوف آناتولی، کم و بیش تأثیرات قابل توجهی برجای گذاشت.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115396_8910dfa14900a741bfca5d58b7e208b5.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 Design and Examination of a Semantic Pattern in the Interpretation of Poetry (Case Study: Verses Containing the Keyword “Jān” in the Ghazals of ʿAṭṭār) طرح و بررسی الگویی معناشناسانه در تفسیر شعر (مطالعۀ موردی: ابیات دارای کلیدواژۀ جان در غزلیات عطار) 113 152 115397 10.22052/se.2026.115397 FA سحر طاهری دانشجوی دکتری ادبیّات عرفانی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. سیاوش حق جو دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. فرزاد بالو دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. قدسیه رضوانیان استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. حسین حسن پور آلاشتی دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. Journal Article 2025 05 20 Poetry interpretation is one of the most important literary studies that facilitates the audience’s familiarity with poetic texts. This method of text analysis, introduced as one of the approaches to annotation, is usually conducted at the content level and follows the general trajectory of the interpreter within the poem. Although the general trajectory in literary texts-especially poetry-is beneficial for students and general audiences of Persian language and literature, it appears less effective in the comprehensive and precise understanding of the features of extensive literary texts and the explicit and implicit dimensions of the creator’s thought. The present study proposes and examines a combined (quantitative-qualitative) model for text interpretation, through which a more detailed analysis of the text becomes possible. In this study, Which is based on the keyword “Jan” in Attar’s Ghazals, first, the verses containing this keyword are extracted from across Attar’s entire ghazal corpus, and their themes are classified. Then, some verses related to the theme of "janbazi" one of the poet’s key themes-are explained and interpreted. The results of classification of verses indicate that five themes-concern for having/not having the soul, light and transcendence of the soul, self-sacrifice of the soul, existence and non-existence of the soul, and the lover’s soul-constitute the key themes of Attar’s ghazals are numbered. The interpretation of verses related to "janbazi" also reveals that Attar pays special attention to the semantic capacity of words and expresses some of his most important poetic themes in his ghazals and other works through a consistent semantic network. This semantic chain reflects the organized unity of Attar’s poetry and allows his various works to serve as commentaries on one another. تفسیر شعر یکی از مهم‌ترین پژوهش‌های ادبی است که زمینۀ آشنایی مخاطبان را با متون نظم فراهم می‌سازد. این شیوه از بررسی متن غالباً در سطح محتوا و با سیر کلی مفسر در شعر صورت می‌پذیرد. سیر کلی در متون ادبی به‌ویژه شعر اگرچه برای دانشجویان و مخاطبان عام زبان و ادب فارسی سودمند است، در بررسی متون گستردۀ ادبی، دریافت جامع و دقیق ویژگی‌های متن و زوایای آشکار و پنهان اندیشۀ خالق اثر چندان کارآمد به نظر نمی‌رسد. در پژوهش حاضر به طرح و بررسی الگویی ترکیبی (کمّی- کیفی) در تفسیر متن پرداخته می‌شود که به‌واسطۀ آن امکان بررسی دقیق‌تر آثار ادبی فراهم می‌گردد. در این بررسی که بر مبنای کلیدواژۀ جان در غزلیات عطار صورت می‌پذیرد، نخست ابیات دارای این کلیدواژه از سراسر غزلیات عطار استخراج و مضامین آن‌ها طبقه‌بندی می‌شود و سپس برخی از ابیات مرتبط با مضمون جان‌بازی به‌عنوان یکی از مضامین کلیدی غزلیات شاعر شرح و تفسیر می‌گردد. نتایج حاصل از طبقه‌بندی ابیات نشان می‌دهد که پنج مضمون، پروای جان داشتن/ نداشتن، نور و تعالی جان، جان‌بازی، وجود و عدمِ جان و جان عاشق مضامین کلیدی غزلیات عطار به شمار می‌رود. همچنین تفسیر ابیات مرتبط با جان‌بازی نشان می‌دهد که عطار به ظرفیت‌‌ معنایی واژگان توجه ویژه‌ای دارد و برخی از مهم‌ترین مضامین شعری خود را در غزلیات و برخی دیگر از آثار خویش با شبکۀ معنایی یکسان بیان می‌کند. این زنجیرۀ معنایی بیانگر وحدت سازمان‌یافتۀ شعر عطار است و آثار گوناگون او را شرحی بر یکدیگر قرار می‌دهد.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115397_4ba9bb23c4d44f14913c411df2bd9daf.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 The Difference in Sufi Authors' Approach to Sama‘ in a Selection of Didactic Prose Treatises and hagiography books from the Fourth to the Eighth Century A.H. تفاوت رویکرد مؤلفان صوفی به سماع در منتخبی از رساله‌های منثور تعلیمی و کتب سیر مشایخ از سدۀ چهارم تا هشتم هجری قمری 153 178 115398 10.22052/se.2026.115398 FA سلمان ساکت دانشیارگروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد زینب درویشی دانش‌آموختهٔ کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد Journal Article 2025 07 10 Sufi didactic prose treatises are comprehensive treatises in which Sufis are taught the practices of Tasawuf. While the Biography Books were written in order to mention the status of Sufi sheikhs and reflect their superiority over their peers and disciples, Each of these two groups of books has taken different approaches to the common practices and rituals in Sufism, including Sama', which has been one of the most common and controversial practices in Tasawuf. The authors of didactic treatises have had relatively similar views and studies on Sama', meaning that there are almost no differences in their approach to Sama' or the differences are very small. In this category of works Sufis have given abstract definitions about Sama' and mentioned personal experiences of Sheikhs and disciples as well as emphasizing personal perceptions of listeners and their different categories and ranks. However in Biography books, Sama' has acquired a social aspect in which Sheikhs' power has been revealed to others by their extraordinary deeds. Moreover, Sufis in Biography books have mentioned variety of practices related to Sama' and narrated more freely about some practices which are in contrast with Sharia. However, authors in Biography books have had different perspectives on the same practices in comparison to each other. Another difference between the Biography books and the didactic books on Sama' is the attention paid to holding occasional Sama' gatherings and justifying Sama' in a different way in comparison with didactic treatises. All of these differences have been examined under titles extracted from these two categories of works, which are: theoretical Sama'/practical Sama', practices in Sama' gatherings, involuntary Sama'/occasional Sama', and justification of Sama'. رساله‌‌های تعلیمی صوفیانه رساله‌های جامعی هستند که در آن‌ها آداب تصوف به صوفیان آموزش داده شده است؛ درحالی‌که کتب سیر با هدف ذکر احوال مشایخ و نشان دادن برتری آن‌ها بر اقران و مریدان نوشته شده‌اند. هریک از این دو دسته از آثار، رویکردهای متفاوتی به اعمال و آداب رایج در تصوف ازجمله سماع که یکی از رایج‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین اعمال در تصوف بوده‌ است، داشته‌اند. مؤلفان رساله‌های تعلیمی به‌صورت نسبتاً یکسان از سماع بحث کرده‌اند؛ در این آثار، تفاوت رویکرد به موضوع‌های مربوط به سماع وجود ندارد یا تفاوت‌ها بسیار اندک است. صوفیان در این آثار با تأکید بر فهم شخصی مستمعان و اقسام و جایگاه آنان، به تعریف‌های انتزاعی از سماع و تجربۀ فردی مشایخ و مریدان صوفی دربارۀ سماع، توجه و تأکید داشته‌اند. حال‌آنکه در کتب سیر، سماع جنبه اجتماعی یافته و در آن، قدرت مشایخ با ظهور اعمال خارق‌العاده در مجالس سماع بر دیگران آشکار شده است. همچنین در کتب سیر، به اعمال متنوع‌تری در مجالس سماع اشاره و به‌صورت آزادانه‌تری دربارۀ برخی از اعمال مخالف با شریعت در این مجالس، حکایت‌پردازی شده است؛ هرچند که مؤلفان، دیدگاه‌های متفاوتی به این اعمال در مقایسه با یکدیگر اتخاذ کرده‌اند. توجه به برگزاری مجالس سماع مناسبتی و توجیه سماع به طریقی متفاوت با رساله‌های تعلیمی، از دیگر تفاوت‌های کتب سیر با رساله‌های تعلیمی دربارۀ سماع است. این تفاوت‌ها ذیل عناوینی مستخرج از این دو دسته از آثار بررسی شده‌اند که عبارت‌اند از: سماع نظری/ سماع عملی، اعمال مجالس سماع، سماع بی‌اختیار/ سماع مناسبتی و توجیه سماع.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115398_2d5155beb2932ccbee5460b0813a7326.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 An analytical study of the Sama‘ani Sources in Rawh el-Arwah fi sharh Asmaa- al -Malek al-Fattah درنگی بر منابع سمعانی در روح‌ الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح 179 216 115399 10.22052/se.2026.115399 FA سمانه علیزاده دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی- گرایش ادبیات عرفانی دانشگاه شیراز زهرا ریاحی زمین استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز Journal Article 2025 07 26 Rawh al-Arwah fi sharh asmaa al-malek al-fattah written by Shahab al-din ahmad ebn mansur sama'ani (487-534) is the earliest independent Persian book on the Divine Names and one of the masterpieces of Persian prose. This book is replete with Qur’anic verses, hadiths, narrations, anecdotes and Persian and Arabic poetry.The present study attempts to demonstrate an important yet lesser-known work like Rawh al-Arwah has been influenced by earlier mystical and Sufi sources, and how much it has, in turn, impacted subsequent works. This research, conducted using a descriptive qualitative content analysis method with library-based data collection tools, indicates that after the Qur'an and Hadith, Abu al-Qasim Qoshayri influenced Sama'ani both in terms of ideas and thoughts as well as language and content. Many of the Arabic anecdotes and sayings in Rawh al-Arwah can be traced back to Tahzib al-Asrar fī osul al-Sufiyah by Khargushi Nishaburi and Hilyat al-Awliya’ and Tabaqat al-Asfiya’ by Abu Nu‘aym Isfahani. A considerable portion of Rawh al-Arwah has been drawn from Sharh Taʿarruf by Mostameli Bokhari, without any mention of the original work or its author. The majority of the Persian poetry cited in Rawh al-Arwah is taken from Sana'i, and numerous sayings of Abu Saʿid Abu'l-Khayr are also quoted throughout the work. Various scattered verses by poets such as Rudaki, Masʿud Saʿd Salman, Amir Muʿizzi, Khayyam, and Anvari also appear in Rawh al-Arwah. Additionally, a few poems by Mowlavi, ʿIraqi, and Saʿdi have been incorporated into the text, predominantly reflecting scribal interventions. Overall, it can be said that Samaʿani’s use of these sources involved literal quotations, the adaptation of mystical, ethical, and philosophical themes, the translation of expressions, and the citation of the sayings of great religious figures in an eloquent and poetic language. روح‌ الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح نوشتۀ شهاب‌الدین احمد بن منصور سمعانی (487-534) کهن‌ترین کتاب مستقل فارسی دربارۀ اسمای الهی و یکی از شاهکارهای نثر فارسی است. این کتاب آکنده از آیات، احادیث، اخبار، حکایات و اشعار فارسی و عربی است. پژوهش حاضر کوشیده است نشان دهد اثر مهم و کمتر شناخته‌شده‌ای چون روح‌ الارواح از چه منابع عرفانی و صوفیانۀ پیش از خود تأثیر پذیرفته و چقدر از آثار متأخرتر در این کتاب نفوذ کرده است. این تحقیق به روش توصیفی از نوع تحلیل محتوای کیفی با استفاده از ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای انجام شده و نتایج پژوهش حاکی از آن است که پس از قرآن و حدیث، ابوالقاسم قشیری هم از بُعد آرا و اندیشه و هم زبان و محتوا بر سمعانی تأثیر گذشته است. علاوه‌بر قشیری، ردّ بسیاری از حکایات و اقوال عربی روح‌ الارواح را می‌توان در تهذیب الاسرار فی اصول التصوف خرگوشی نیشابوری و حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء ابونعیم اصفهانی پی گرفت. همچنین صفحات زیادی از روح‌ الارواح بدون ذکر نام اثر و نویسنده از شرح تعرف مستملی بخاری تأثیر گرفته است. بیشترین اشعار فارسی به کار رفته در روح‌ الارواح از آن سنایی است و گفته‌های فراوانی از ابوسعید ابوالخیر نیز در روح‌ الارواح نقل شده است. اشعار پراکنده‌ای از شاعرانی چون رودکی، مسعود سعد سلمان، امیرمعزی، خیام و انوری نیز در روح‌ الارواح دیده می‌شود و درنهایت اشعاری چند از مولوی، عراقی و سعدی نیز به روح‌ الارواح راه یافته است که عمدتاً نشان از تصرف کاتبان در متن دارد. درمجموع می‌توان گفت استفاده سمعانی از این منابع به‌صورت لفظ‌به‌لفظ، اقتباس مضامین عرفانی، اخلاقی و حکمی، ترجمۀ عبارات و نقل اقوال بزرگان دین با زبانی ادبی و شاعرانه بوده است.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115399_a618f40af28df8f4355ad0a407198dc1.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 The Analysis of the Possibility of Supra-Rational Immateriality of the Soul in Ibn ʿArabī’s Thought تحلیل امکان تجرد فوق عقلانی نفس در اندیشۀ ابن‌عربی 217 256 115400 10.22052/se.2026.115400 FA مرضیه پزشگیان دانشجوی دکترای حکمت متعالیه، دانشگاه خوارزمی، تهران 0009-0001-3260-0778 روح الله سوری استادیار گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، Journal Article 2025 07 27 In Ibn Arabi’s mystical system, the human soul is a reality with levels that experience degrees of perfection in an intense journey from material attachments to the level of supra-rational abstraction. Ibn Arabi considers true knowledge not to be the result of rational reasoning and the application of the tools of theoretical reason, but rather the result of divine discovery, taste, and intuition, and believes that until the soul is freed from the constraints of theoretical reason, it will not attain divine knowledge and knowledge. This research, using an analytical-interpretive method and a philosophical-mystical approach, has examined and analyzed the possibility of supra-rational abstraction of the soul in Ibn Arabi’s thought. In this framework, the concept of “a stage beyond the stage of reason” refers to an epistemological level in which knowledge is present and intuitive, not acquired. In proportion to such knowledge, supra-rational abstraction is an ontological level that the human soul, in order to receive such knowledge, necessarily requires its experience, and it is a level where the soul reaches annihilation and intuitive unity with the truth and the existence of God. In this horizon, the perfect human being is the comprehensive manifestation of the divine names and attributes and the Muhammadan truth is the comprehensive barzakh between the truth and creation and the highest level of abstraction and knowledge. The findings show that the movement of the soul from reason to supra-rational is an ontological necessity and a condition for the realization of intuitive knowledge and annihilation in the truth; because it is only at this level that man reaches the intuition of the unity of the truth in its multiplicity of manifestations and its ultimate perfection. Keywords: Ibn Arabi, supra-rational abstraction of the soul, the stage beyond the stage of reason, the perfect human being, intuitive knowledge, unity of existence. در منظومۀ عرفانی ابن‌عربی، نفس انسانی حقیقتی ذو‌مراتب است که در سیری اشتدادی از تعلقات مادی تا مرتبۀ تجرد فوق عقلانی مدارج استکمالی را تجربه می‌کند. ابن‌عربی معرفت حقیقی را نه حاصل استدلال عقلی و کاربست ابزارهای عقل نظری، بلکه درنتیجۀ کشف، ذوق و شهود الهی می‌داند و معتقد است که تا نفس از قید عقل نظری رها نشود، به علم و معرفت الهی دست نخواهد یافت. این پژوهش با روش تحلیلی‌تفسیری و رویکرد فلسفی‌عرفانی، به بررسی و تحلیل امکان تجرد فوق عقلانی نفس در اندیشۀ ابن‌عربی پرداخته است. در این چارچوب، مفهوم «طور وراء طور عقل» به مرتبه‌ای معرفت‌شناسانه اشاره دارد که علم در آن حضوری و شهودی است و نه حصولی. به تناسبِ چنین معرفتی، تجرد فوق عقلانی، مرتبۀ وجودشناسانه‌ای است که نفس انسانی، لاجرم برای دریافت چنین معرفتی، تجربۀ آن را اقتضا دارد و مرتبه‌ای است که نفس به فنا و اتحاد شهودی با حق و بقاء بالله می‌رسد. در این افق، انسان کامل، مظهر جامع اسماء و صفات الهی و حقیقت محمدیه برزخ جامع میان حق و خلق و عالی‌ترین مرتبۀ تجرد و معرفت است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حرکت نفس از عقل به فوق ‌عقل، ضرورتی هستی‌شناسانه و شرط تحقق معرفت شهودی و فنای در حق است، زیرا تنها در این مرتبه است که انسان به شهود وحدت حق در کثرت مظاهر و کمال نهایی خود می‌رسد.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115400_e8e22bd42197b584b88fcfa2e2169fcd.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 The Manifestation of the Proof of the Truthful (Burhān al-Ṣiddīqīn) in the Mathnawī: A Mystical and Intuitive Reading of Rūmī’s Theology تجلی برهان صدیقین در مثنوی: خوانشی عرفانی و شهودی از خداشناسی مولانا 257 280 115401 10.22052/se.2026.115401 FA محمدرضا موحدی دانشیار گروه زبان وادبیات فارسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه قم. عزیزالله مولوی وردنجانی استادیار گروه فقه و حقوق دانشگاه شهرکرد Journal Article 2025 09 20 In Islamic mysticism, knowledge of God is not merely a matter of rational argumentation but of immediate, experiential intuition. The Proof of the Sincere (Burhān al-Ṣiddīqīn), one of the key ontological arguments for the existence of God in Islamic philosophy, is based on the acceptance of the principle of reality and existence, reaching the affirmation of the Necessary Being without recourse to any external middle term. This proof—offered in numerous versions by philosophers—is regarded as one of the highest and most rigorous methods of theistic demonstration. This study adopts a mystical-analytic approach to examine how this proof is manifested in Rūmī’s Mathnawī. It argues that, rather than constructing a formal syllogism, Rūmī places the reality of existence within the horizon of direct spiritual intuition. For him, existence is the very self-disclosure (tajallī) of God, and the world is a mirror in which the Divine Face becomes visible in every particle. Through metaphors such as the sun, the sea, love, and even silence, Rūmī offers an experiential and revelatory interpretation of the Proof of the Sincere, presenting God not as an abstract concept but as a living, present Reality—“the sun that is its own proof.” This mystical reading collapses mediating premises and invites the seeker to an unmediated encounter with Divine Presence. The findings suggest that Rūmī’s innovative articulation of the proof provides a model for integrating reason and love, and for moving from rational demonstration to mystical realization in the spiritual journey. در عرفان اسلامی، خداشناسی نه‌صرفاً برهان عقلی، بلکه تجربه‌ای حضوری و شهودی است. برهان صدیقین ازجمله براهین هستی‌شناختی در اثبات وجود خداوند در فلسفۀ اسلامی است که بر مدار پذیرش اصل واقعیت و هستی و مستغنی از هیچ حد وسط دیگری بر اساس اصول اولیه عقلی به اثبات واجب الوجود می‌رسد. این برهان که دارای تقریرات بیست‌گانه‌ای است، نزد حکیمان از عالی‌ترین شیوه‌های خدایابی به شمار می‌رود. این مقاله با رویکرد عرفانی و تحلیلی، به واکاوی نحوۀ تجلی این برهان در مثنوی می‌پردازد و نشان می‌دهد که مولانا به‌جای اقامۀ برهان صوری، حقیقت وجود را در مقام شهود می‌نشاند. از دید او، هستیْ عین تجلی خداوند است و جهانْ آینه‌ای است که در هر ذره آن روی یار هویداست. مولانا با استفاده از تمثیل‌هایی چون آفتاب، دریا، عشق و حتی سکوت، فهمی ذوقی و کشفی از برهان صدیقین عرضه می‌کند که در آن، خدا نه مفهومی انتزاعی، بلکه حقیقتی زنده و حاضر است؛ حقیقتی که خود دلیل خویش است: «آفتاب آمد دلیل آفتاب». چنین خوانشی، واسطه‌های استدلالی را فرومی‌ریزد و انسان را به تجربۀ بی‌واسطۀ حضور الهی فرامی‌خواند. نتیجۀ این پژوهش آن است که تقریر مولوی از برهان صدیقین، الگویی برای پیوند عقل و عشق و عبور از برهان به عرفان فراهم می‌سازد و راهی برای سلوک معنوی و خدایابی باطنی می‌گشاید.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115401_a865d850079c6f98f9b65a295f69c52f.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 A Typology of Sufi Writings (3-4 AH) and Reciprocal Relation of Texts and Power Structure گونه‌شناسی تألیفات عرفانی سده‌های سوم و چهارم از حیث ارتباط با نهاد قدرت 281 310 115402 10.22052/se.2026.115402 FA احسان رئیسی دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان سمانه طاهری دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اصفهان Journal Article 2025 09 22 Since the emergence of Sufism and mysticism in the Islamic world, numerous works and writings have been produced either in rejection or approval, for instruction or research concerning mysticism. These writings can be regarded as manifestations of the social actions of mystics or non-mystics, which—like any other social action—are not entirely independent of the influence of political authority. Various aspects of these works, such as their target audiences, structures, themes, impacts on society, and language, may reflect the prevailing discourses of their time and the interactions among different social institutions. Analyzing the relationship between these works and contemporary social institutions, particularly political authority, provides valuable insights into the ways mystical movements engaged with society and the social lifestyles of mystics. This study, employing a descriptive-analytical method with library-based research and stratified random sampling, examines the relationship between political authority and the mystical schools and works of the first tradition in the third and fourth centuries. The findings indicate that during these two centuries, mystics, in terms of their relationship with institutions—especially political power—can be classified into three groups: recluses, opportunists, and activists. Moreover, mystical writings, in terms of content and relation to other institutions and social groups, fall into four categories: instructional, scholarly, critical, and experiential, each with distinct characteristics and occasionally subtypes. از زمان شکل‌گیری عرفان در جهان اسلام تألیفات فراوانی در جهت رد یا تایید، تعلیم یا پژوهش در باب عرفان نوشته شد. این تألیفات را می‌توان یکی از مظاهر کنش اجتماعی عارفان یا غیرعارفان دانست که مانند هر کنش اجتماعی دیگری از تأثیر نهاد قدرت برکنار نیستند. وجوه و ویژگی‌های مختلف این آثار از قبیل: گروه مخاطبان، ساختار، موضوعات و مضامین، اثرگذاری بر جامعة مخاطبان و زبان می‌تواند نشان‌دهندۀ گفتمان‌های وقت و تأثیر متقابل کنش نهادهای مختلف اجتماعی باشد. تحلیل نسبت این آثار با نهادهای اجتماعی، به‌ویژه نهاد قدرت، اطلاعاتی ارزشمند از نحوۀ تعامل جریان‌های عرفانی با جامعه و شیوۀ زیست اجتماعی عارفان می‌دهد. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه‌ای و نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای، نسبت نهاد قدرت با طریقه‌ها و آثار عرفانی سنت اول در سده‌‌های سوم و چهارم را تبیین و تحلیل و از این طریق گونه‌های مختلف آثار را شناسایی و معرفی کرده است. یافته‌های نشان می‌دهد که در دو سدۀ مذکور نسبت عرفان با نهاد قدرت یک‌دست و ثابت نیست، بلکه متأثر از نوع کنش اجتماعی عارفان و موقعیت طریقه‌های عرفانی، اشکال متفاوتی به خود می‌گیرد. بر این اساس، عارفان از حیث مواجهه با نهادهای اجتماعی، به‌ویژه قدرت، در سه گروه عزلت‌پیشگان، منفعت‌گرایان و تحرک‌پیشگان تقسیم می‌شوند. این تمایز در کنش اجتماعی در تألیفات عرفانی نیز بازتاب یافت و تألیفات از منظر محتوا، کارکرد و نسبت با نهادهای رسمی، در چهار گونۀ تعلیمی، پژوهشی، نقادانه و مواجیدی قابل تقسیم‌ می‌شوند که هر گونه‌ای ویژگی‌ها و گاه انواع مختلفی دارند.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115402_d6a3a56477b7a527d65e109601729dbd.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 Zanan-e Rejali “Women of the Invisible Men”: Their Attributes and Spiritual Graces in Persian Mystical Texts up to the 7th Century AH زنان رجالی، صفات و کرامات آن‌ها در متون عرفانی فارسی تا قرن هفتم هجری 311 342 115403 10.22052/se.2026.115403 FA محمد علی سلیمی دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام، حسن سلطانی کوهبنانی استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام، Journal Article 2025 10 05 In some sources, Rijal al-Ghayb refers to men belonging to the unseen, invisible, and chosen world whose spiritual aspect of life is more prominent than their physical life. This term does not appear in Persian mystical texts, but it is used in the writings of Muhyiddin Ibn Arabi. Although the term rijal apparently refers to the male gender, we encounter many instances of this concept in mystical texts, where rijal refers to mystical women whose spiritual status is beyond ordinary human life. The main issue of this research, which is written in a descriptive-analytical manner and based on library sources, is to examine and analyze the status of mystical women under the seemingly contradictory title of "rijal women".The aim of the research is to analyze and explain the characteristics, traits, and miracles of women mentioned in Persian mystical texts. There are several categories of these women; some are well-known and famous and are mentioned in the Holy Quran. Another group of mystical women are famous, and another group is completely unknown.The results of the study indicate that the women in question have gone through various stages of servitude to reach the status of Rijal al-Ghaib and have reached a position where many miracles have been narrated about them. The subject of these miracles is often shaped around concepts and themes such as: insight, traveling on the earth, answering prayers, knowledge of the unseen, guidance, providing help, healing, and so on. رجال غیب/ رجال‌الغیب قبل از آنکه اصطلاحی عرفانی باشد و به فرد خاصی اطلاق شود، حقیقتی عام و ذی‌وجوه است. خداوند خود، حقیقتِ رجال غیبی است که در صورت‌ها و مصادیق متعدد ازجمله مرد، زن، فرشته، هاتف غیبی، آیۀ قرآن و... تجلی کرده است. از مجموعه حکایات و تعاریفی که در متون ادب کلاسیک فارسی و آثار پژوهشی آمده است، می‌توان دریافت که رجال‌الغیب متعلق به عالم غیب و عالم فوق محسوس، ناشناخته، نادیدنی و برگزیده هستند که وجوه روحانی آن‌ها بسیار عمیق‌تر و گسترده‌تر از جنبه‌های مادی ایشان است. اگرچه اصطلاح رجال‌الغیب بعد از قرن هفتم و در آثار محیی‌الدین ابن‌عربی به کار رفته و از ابداعات اوست و بر نوع انسان و به‌خصوص جنس مذکر تأکید می‌ورزد؛ اما این حقیقت و صفات آن، نه‌فقط به‌صورت انسان، بلکه با مصادیق متعدد در متون عرفانی فارسی وجود داشته و با صفات مستور، پنهان، ناشناخته و غالباً نکره (مردی، زنی، هاتفی، آیه‌ای، فرشته‌ای و...) از آن یاد شده‌ است. این پژوهش به‌شیوۀ توصیفی‌تحلیلی به انجام رسیده و در پی آن بوده است تا یکی از مصادیق مهم رجال‌الغیب را که از آنان با عنوان متناقض‌نمای «زنان رجالی» یاد می‌کنیم، براساس متون ادب کلاسیک فارسی تبیین کند و صفات و کرامات آنان را براساس حکایات و روایاتی که دربارۀ آن‌ها و از زبان خودشان روایت شده، بررسی و تحلیل کند. زنان رجالی برای رسیدن به این مرتبه (رجال) مراحل مختلفی از عبودیت، بندگی و توکل و... را پشت‌سر گذاشته و به مراتب مستوری و بی‌خویشی و گمنامی و صدور کرامات بی‌شمار دست یافته‌اند. موضوع این کرامات غالباً مفاهیمی از قبیل فراست، طی‌الارض، استجابت دعا، خبر از غیب، هدایتگری و مددرسانی، شفابخشی و... است. رجال غیبی ـ زن، مرد و یا هریک از مصادیق آن ـ با دیگر مراتب عرفانی حتی «پیر» متفاوت است. به‌دلیل ویژگی‌ها و خصایلی که دارند جایگاه آن‌ها بسیار رفیع‌تر از پیر است.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115403_693d68415aba3b75f01aa3952e4df91d.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 Criticism of symbolic and interpretive readings of Satan from the perspective of the Holy Quran نقد خوانش‌های نمادین و تمثیلی دربارۀ شیطان از منظر قرآن کریم 343 370 115404 10.22052/se.2026.115404 FA عزیز علی زاده سالطه استاد یار گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی، خوی – ایران پریوش علی زاده دانشجوی دکتری رشته علوم و معارف نهج البلاغه ، ، واحد تهران جنوب، دانشگاه پیام نور، تهران-ایران Journal Article 2025 10 17 In the Holy Quran, the subject of Satan and related issues, including how he was created, being expelled from the divine court, being given a respite until a certain time, trying to seduce humans, and the afterlife punishment of him and his followers, have been discussed in detail. The dominant view in the Quranic verses on this subject is realistic and descriptive, and most Islamic commentators and thinkers consider the language of the Quran in this regard to be conventional and true. However, some Sufis and other groups, by presenting different descriptions, consider the language of the Quran about Satan to be symbolic and allegorical, and consider him a symbol of the evil forces within man or the power of fear. This study analyzes these two perspectives using a descriptive-analytical method and citing rational and narrative evidence. The findings of the study show that considering the guiding aspect of the Quran and its truthfulness, God's words about Satan cannot be simply allegorical or symbolic. As a result, Iblis, as an independent being from the jinn and demons, has an external existence, and his means of misleading are mainly through temptation and invitation, which will only be effective in people who follow their desires. مسئلۀ چیستی شیطان و نحوۀ بازنمایی آن در قرآن کریم از موضوعات بنیادین الهیات اسلامی است که فهم صحیح آن در تبیین مبانی هدایت، مسئولیت اخلاقی انسان و چیستی شر اهمیت اساسی دارد. گرچه مفسران و اندیشمندان مسلمان غالباً آیات مربوط به شیطان را بر زبان عرفی و حقیقی حمل کرده‌اند، برخی جریان‌های فکری، به‌ویژه برخی صوفیه، خوانشی نمادین و تمثیلی از شیطان ارائه کرده و او را نمودِ قوای شریر نفس یا قوۀ واهمه دانسته‌اند. با توجه به رواج این برداشت‌ها و تأثیر آن بر تفسیر آموزه‌های دینی، نقد و ارزیابی آن ضروری می‌نماید. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و با بهره‌گیری از شواهد عقلی و نقلی، به بررسی دو رویکردِ حقیقی‌انگار و نمادانگار دربارۀ شیطان می‌پردازد و پیشینۀ این دیدگاه‌ها را در آثار تفسیری، کلامی و عرفانی مرور می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که با توجه به ماهیت هدایتگر قرآن، نمی‌توان زبان قرآن دربارۀ شیطان را صرفاً نمادین یا تمثیلی تلقی کرد؛ زیرا این امر با هدف روشنگری و بیان واقعیات غیبی قرآن ناسازگار است. نتیجۀ تحقیق آن است که ابلیس موجودی واقعی از جنس جن بوده و نقش او در گمراه‌سازی انسان، عمدتاً ازطریق وسوسه و دعوت است؛ این تأثیر نیز فقط در کسانی بروز می‌یابد که به هواهای نفسانی مجال نفوذ می‌دهند.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115404_9bcd61fdf26468027e0aafb02fe83c43.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 A Critical Examination of the Concept of Love in Mulla Sadra’s Thought (Emphasizing Its Types, Degrees, and Correlates) تحلیل انتقادی معنای عشق از دیدگاه ملاصدرا (با تأکید بر انواع، مراتب و ملازمات) 371 398 115405 10.22052/se.2026.115405 FA حسین زهدی صحت جمال سروش استادیار گروه فلسفه وکلام اسلامی – دانشکده علوم انسانی- دانشگاه ملایر-ملایر- ایران Journal Article 2025 10 27 This paper aims to explicate and analyze the theory of love from the perspective of Mulla Sadra, as well as to critically evaluate its foundations and implications. The central research question is how Mulla Sadra, relying on his philosophical principles—such as the primacy of existence, the gradational reality of existence, and the concomitance of existence with life and knowledge—elucidates the universality of love across all levels of being, and what challenges and criticisms this theory encounters.This question has been examined using a descriptive–analytical method with a critical approach.According to Mulla Sadra, love is an intrinsic reality inseparable from existence; and since existence is concomitant with life, consciousness, and will, every entity partakes in love proportionally to its ontological rank. By critiquing Avicenna’s perspective, Mulla Sadra regards life and knowledge as necessary conditions for the realization of love, which he sees as operative across all levels of being—from intellect and soul to nature. In Sadrian analysis, true love is exclusively directed toward the Necessary Being, while love for other entities is derivative, insofar as they manifest the divine. Drawing on the principles of the primacy of existence, the gradational reality of existence, and causality, he offers several arguments to demonstrate the pervasiveness of love among all beings, interpreting the causal order as a chain of lovers and beloveds. Despite the overall coherence of the theory, certain criticisms—such as the relation between love and life, the possibility of love in accidents, and the distinction between true and metaphorical love—indicate that Mulla Sadra’s theory requires further refinement and more precise exposition in some aspects. Keywords: Mulla Sadra, Love, Desire, Existence, Ontological Levels, Concomitance مقاله حاضر با هدف تبیین و تحلیل نظریه عشق از دیدگاه ملاصدرا و همچنین نقد و ارزیابی مبانی و نتایج آن شکل گرفته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که چگونه ملاصدرا با تکیه بر مبانی فلسفی خود، همچون اصالت وجود، تشکیک در وجود و مساوقت وجود با حیات و علم، به تبیین فراگیری عشق در تمام مراتب هستی می‌پردازد و این نظریه با چه چالش‌ها و اشکالاتی مواجه است؟ این پرسش با روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد نقادانه بررسی شده است. بر اساس اندیشه ملاصدرا، عشق حقیقتی ملازم با وجود است و چون وجود مساوق با حیات، شعور و اراده است، هر موجودی به اندازه مرتبه وجودی خود بهره‌ای از عشق دارد. وی با نقد دیدگاه ابن‌سینا، حیات و علم را شرط ضروری تحقق عشق دانسته و عشق را در تمام مراتب هستی ـ از عقل و نفس تا طبیعت ـ جاری می‌داند. در تحلیل صدرایی، عشق حقیقی تنها عشق به واجب‌الوجود است و عشق سایر موجودات بالعرض و به اعتبار تجلیات اوست. وی با اتکا بر اصول اصالت وجود، تشکیک وجود و رابطه علت و معلول، چندین برهان برای اثبات سریان عشق در همه موجودات ارائه می‌کند و نظام علت و معلولی را به‌سان سلسله‌ای از عاشقان و معشوقان تفسیر می‌نماید. با وجود انسجام کلی نظریه، برخی نقدها از جمله نسبت عشق و حیات، امکان عشق در اعراض، و نسبت عشق حقیقی و مجازی، نشان می‌دهد که نظریه ملاصدرا در پاره‌ای مواضع نیازمند بازخوانی و تبیین دقیق‌تر است. واژگان کلیدی: ملاصدرا، عشق، شوق، وجود، مراتب، ملازمات

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115405_b2f1cad9e55ff4c8d82d5ab085abf5cb.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 21 2 2026 02 20 A Comparative Analysis of the Conceptualization of the Heart in the Lyric Poems of Attar and Hafez تحلیل تطبیقی مفهوم‏سازی‌های دل در غزلیات عطار و حافظ 399 452 115406 10.22052/se.2026.115406 FA علی نجفی عضو هیئت علمی گروه آموزشی زبان و ادبیات دانشگاه فرهنگیان استان همدان محمد پاک نهاد عضو هیئت علمی گروه آموزشی زبان و ادبیات دانشگاه فرهنگیان 0000-0002-1438-8646 حسین جعفری دانش آموخته کارشناسی ارشد آموزش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان همدان Journal Article 2025 11 06 The conceptualization of the “heart” in Persian ghazals—particularly in the works of mystical poets—constitutes one of the most fundamental elements of language and thought. This study adopts a comparative approach to examine the ghazals of Attar of Nishapur and Hafez of Shiraz, identifying the metaphorical network of the heart across six primary domains: the heart as a physical object, a place, a living being, an abstract entity, a body part, and a bearer of external attributes. Within each domain, subcategories and diverse images of the heart are extracted and analyzed through selected verses from both poets. Findings reveal that while both poets employ a shared repertoire of metaphors, their approaches diverge significantly. Attar predominantly portrays the heart as a mirror reflecting divine truth, a vessel for divine love, and a companion to the seeker on the mystical path. In contrast, Hafez, drawing on similar imagery, envisions the heart as a multilayered arena where love, spiritual rebellion, social pain, and the interplay of reason and emotion converge. In other words, the heart in Attar’s poetry serves primarily as a conduit to transcendental truth, whereas in Hafez’s verse, it emerges as a battlefield of conflicting human experiences. This comparison suggests that although both poets belong to the Persian mystical and romantic tradition, their perspectives on the heart reflect fundamental differences in worldview and lived experience. Such an analysis offers fresh insight into the function of conceptual metaphors and mystical symbols in Persian ghazal poetry. مفهوم‌سازی «دل» در غزلیات فارسی، به‌ویژه در آثار شاعران عارف، از بنیادی‌ترین عناصر زبان و اندیشه به شمار می‌آید. در این پژوهش با رویکردی تطبیقی، غزلیات عطار نیشابوری و حافظ شیرازی بررسی شده و شبکه‌ی استعاری دل در شش حوزه‌ی اصلی بازشناسی گردیده است: دل به‌مثابه جسم، مکان، موجود زنده، امر مجرد، عضو بدن و ویژگی‌های ظاهری. در هر یک از این حوزه‌ها، زیرشاخه‌ها و تصاویر گوناگون دل استخراج و با ذکر نمونه‌هایی از ابیات دو شاعر تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو شاعر از مجموعه‌ای مشترک از استعاره‌ها بهره گرفته‌اند، اما رویکرد آنان تفاوت‌های معناداری دارد. عطار بیشتر دل را به‌عنوان آیینه‌ای برای تجلی حقیقت، ظرف عشق الهی و همراه سالک در مسیر سلوک عرفانی معرفی می‌کند. در مقابل، حافظ با تکیه بر همان تصاویر، دل را عرصه‌ای چندلایه می‌بیند که در آن عشق، رندی، درد اجتماعی و بازی‌های عقل و احساس درهم می‌آمیزند. به بیان دیگر، دل در شعر عطار بیشتر مسیری برای وصول به حقیقت است، در حالی که در شعر حافظ میدانی برای جدال و تجربه‌های متناقض انسانی جلوه می‌کند. این مقایسه نشان می‌دهد که اگرچه هر دو شاعر در سنت عرفانی و عاشقانه‌ی فارسی قرار دارند، اما نگرش آن‌ها به دل بازتابی از تفاوت‌های بنیادی در جهان‌بینی و تجربه‌ی زیسته‌ی آنان است. چنین تحلیلی می‌تواند درک تازه‌ای از کارکرد استعاره‌های شناختی و نمادهای عرفانی در غزل فارسی فراهم آورد.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115406_b8ba1ef4fb39aee51793d2488e21ca9d.pdf