دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 A Critical Discourse Analysis of the Anecdotes of Bayazid Bastami in Attar's Tazkirat al-Awliya Based on Teun van Dijk's Theory تحلیل گفتمان انتقادی حکایات بایزید بسطامی در تذکرةالاولیاء عطار بر اساس نظریه تئون ون‌دایک 5 44 115764 10.22052/se.2026.255410.1167 FA الهه جودار دانش‌آموختۀ کارشناسی‌ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کاشان 0009-0001-9877-1254 رضا روحانی دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی ،دانشگاه کاشان 0000-0003-0846-8049 Journal Article 2024 09 06 Bayazid Bastami was one of the Sukri mystics of the second and third centuries and a member of the Jonban dynasty of the Khorasan school. Critical discourse analysis is an interdisciplinary theory and Its attempt is to discover the hidden meaning of the text. Theon Van Dyke Is one of the famous theorists of this theory. In his approach, he mentioned the ideology square and interpreted and decoded the text by contrasting Individuals into two groups of Insiders and outsiders. The attempt of this research was to analyze Bayazid's tales In Attar's Tazkirat al-Awliya' based on Theon Van Dyke's theory of critical discourse analysis and using a descriptive-analytical method. This research concludes that Bayazid, despite his mystical background and concern for intoxication and mystical annihilation, was firmly committed to the Sharia and tradition, and also considered himself responsible for important issues, especially the Sharia and the guidance of people and society. On this basis, Bayazid Bastami, In his stories, criticized the great men of the time, the deceivers and the untouchables of the court of Oneness, those who have only understood the appearance of the Sharia and have sometimes used religion as a means to achieve worldly goals, by using more Ideologies such as negative attributes, negative representation, debate,Certification, etc., In order to separate the head from the tail and to familiarize the people of society with the lives of true mystics and scholars and the true foundations of the Sharia بایزید بسطامی از عارفان سکری‌مذهب قرن دوم و سوم و سلسله‌جنبان مکتب خراسان بوده است. تحلیل گفتمان انتقادی، نظریه‌ای بینارشته‌ای است و تلاش آن کشف معنای پنهان متن است. تئون‌ ون‌دایک یکی از نظریه‌پردازان معروف این نظریه است. وی در رویکرد خود از مربع ایدئولوژی نام برده و با تقابل افراد به دو گروه خودی و غیر‌خودی به تفسیر و رمزگشایی متن پرداخته است. نگارندگان این پژوهش کوشیده‌اند تا براساس نظریۀ تحلیل گفتمان انتقادی تئون ون‌دایک و با روش توصیفی‌تحلیلی به تحلیل حکایت‌های بایزید در تذکرة الاولیای عطار بپردازند. نتیجۀ پژوهش این است که بایزید به‌رغم مشرب عرفانی خویش و اهتمام به سکر و فنای عرفانی، به مبانی سنت و شریعت سخت استوار بوده‌ و خود را در برابر مسائل مهم به‌ویژه شریعت و ارشاد مردم و جامعه مسئول می‌دانسته‌ است. بر این مبنا، بایزید بسطامی در حکایات خود با استفاده از عناصر ایدئولوژیک، و به‌کارگیری مواردی مثل صفات منفی، بازنمایی منفی، مباحثه، گوا‌ه‌مندی و...، اقشار مختلف جامعه، به‌ویژه بزرگان عصر، عوام‌فریبان، نامحرمان بارگاه احدیت، و نیز شریعت‌گرایان ظاهری و دنیایی را مورد انتقاد قرار داده‌ و کوشیده است که سره را از ناسره جدا کند و با برجسته کردن گروه خودی، افراد جامعه با سیرت عارفان و عالمان حقیقی و مبانی حقیقی شریعت آشنا گرداند.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115764_82b47ec73c7857f0ba2e702447fbd558.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 The Reduction of Correct Interpretations of the Unity of Being to the Personal Unity of Being Based on the Foundations of Transcendent Philosophy بازگشت تلقی‌های صحیح وحدت وجود به وحدت شخصیه بر اساس مبانی حکمت متعالیه 45 70 115780 10.22052/se.2026.255746.1183 FA ریحانه شایسته استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ولی‌عصر(عج) رفسنجان، رفسنجان، 0000-0002-7060-8631 عباس جوارشکیان دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه فردوسی، مشهد Journal Article 2024 11 08 The unity of existence is a theory of interest in mysticism and philosophy, which has diverse and different views. Some of these views are wrong and not compatible with religious principles and lead to harmful results, but among these views there are correct views that the unity of existence is one of the most famous and attention-grabbing of these views. and since, from the point of view of many commentators, the ultimate view of mysticism and also the transcendental wisdom is the unity of existence, this article shows that the other correct perceptions of the unity of existence, which are the unity of the existence, the unity of the divine, the unity of intuition, and the unity of the mind, can be referred to in a kind of way. They have personal unity. وحدت وجود نظریه‌ای مورد توجه در عرفان و فلسفه است که برداشت‌ها و تلقی‌های متنوع و متفاوتی از آن شده است. برخی از این تلقی‌ها مانند اتحاد و حلول غلط است و با دین و ارکان دینی ناسازگار نیست و ممکن است در برخی نظریات منجر به حذف برخی ارکان دینی مانند ضرورت رسالت و پیامبری و مانند آن باشد؛ در بین این تلقی‌ها برداشت‌های صحیحی وجود دارد که وحدت شخصیۀ وجود ازجمله مشهورترین و برجسته‌ترین این تلقی‌ها به شمار می‌رود و ازآنجاکه از دیدگاه بسیاری از مفسران مقصود نهایی عرفان و همچنین حکمت متعالیه وحدت شخصیۀ وجود است، این پژوهش نشان می‌دهد که تلقی‌های صحیح دیگر وحدت وجود که عبارت‌اند از وحدت تشکیکی، وحدت ظلیه، وحدت شهود و وحدت سنخیه به‌نوعی قابلیت ارجاع به وحدت شخصیه را دارند؛ به این معنا که اگر در تلقی‌های صحیح وحدت وجود دقت شود، می‌توان با وجود تفاوت‌های میان‌ آن‌ها همۀ آن‌ها را به‌نوعی به وحدت شخصیه ارجاع داد. اگر مفاهیمی مانند علیت، امکان فقری، علم حضوری، و اشتراک معنوی مورد بررسی دقیق قرار بگیرد، اثبات می‌شود که همۀ این نوع وحدت‌ها، به زبان خاص خود به وحدت شخصی وجود اقرار می‌کنند. هرکدام از این مفاهیم نه‌تنها به‌طور خاص در ارجاع هریک از تلقی‌ها به وحدت وجود کمک می‌کند، بلکه ازآنجاکه دارای همپوشانی هستند، به‌طور اعم در پیوند معانی وحدت وجود به وحدت شخصی مورد توجه قرار می‌گیرند.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115780_1384106387ab5b3e06383bcde5256dd2.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 An Analysis of Mystical Experience from the Perspectives of Rumi and Meister Eckhart: Attraction, Effort, and Trust بررسی تجربه عرفانی از دیدگاه مولانا و اکهارت درباره جذبه، جهد و توکّل 71 88 115766 10.22052/se.2026.256193.1204 FA فاطمه روحانی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قائمشهر، 0009-0007-4282-0946 مهرعلی یزدان پناه دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سیستان و بلوچستان، 0000-0002-6769-9376 رقیه رضایی استادیار زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد قائمشهر Journal Article 2025 01 15 This study examines the mystical experience from the perspectives of Jalāl al-Dīn Rūmī and Meister Eckhart, focusing on the three key concepts of jadhbah (divine attraction), juhd (spiritual striving), and tawakkul (trust in God). Employing a qualitative content analysis of primary texts—including Rūmī’s Mathnawī and Dīwān-e Shams and Eckhart’s Sermons and Treatises—the research elucidates the structure of the mystical experience within Islamic and Christian mystical traditions. The study’s originality lies in interpreting juhd as the mediating link between divine attraction and trust in divine will—a dimension largely overlooked in comparative mystical studies. Findings indicate that while both mystics regard jadhbah as the initiating moment of mystical experience, they diverge significantly in their understanding of juhd and tawakkul: Rūmī conceives jadhbah as an expression of divine mercy, juhd as active love, and tawakkul as hopeful reliance on the path to proximity with God; whereas Eckhart views jadhbah as union with the Divine Essence, juhd as the complete abandonment of the self-will, and tawakkul as annihilation into the absolute “Nothingness.” This comparison not only reveals fundamental similarities in the origin of mystical experience but also highlights profound differences in the existential structure of the spiritual path, offering a comparative framework for understanding mystical experience within theistic traditions of East and West. ین پژوهش به بررسی تجربۀ عرفانی از دیدگاه مولانا جلال‌الدین بلخی و مایستر اکهارت با تمرکز بر سه مؤلفۀ «جذبه»، «جهد» و «توکل » می‌پردازد. با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و بررسی مستقیم متون اصلی، این مطالعه به تبیین ساختار تجربۀ عرفانی در دو سنت عرفانی اسلام و مسیحیت می‌پردازد. نوآوری پژوهش در تحلیل «جهد» به‌مثابۀ حلقۀ واسطِ معنادار میان «جذبۀ الهی» و «توکل بر مشیت الهی» است؛ مؤلفه‌ای که در مطالعات تطبیقی پیشین کمتر مورد توجه قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو عارف، جذبه را آغازگر تجربۀ عرفانی می‌دانند، اما در نقش جهد و توکل دیدگاه‌های متفاوتی دارند: مولانا جذبه را عطیه‌ای از رحمت الهی، جهد را عشقی فعال و توکل را اعتمادی امیدوارانه در مسیر قرب می‌بیند؛ درحالی‌که اکهارت جذبه را وحدتی با ذات الهی، جهد را سلبِ کامل ارادۀ نفسانی و توکل را فنا در «هیچ» مطلق تلقی می‌کند. این تطبیق، ضمن آشکارسازی شباهت‌های بنیادین در منشأ تجربۀ عرفانی، تفاوت‌های عمیق در ساختار وجودیِ سلوک را نیز برجسته می‌سازد و درکی تطبیقی از تجربۀ عرفانی در چارچوب‌های توحیدیِ شرق و غرب فراهم می‌آورد.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115766_5dc978b30969d0ba612c37bb0543eafb.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 Comparative Study of the Vision of God in Islamic Mysticism and Augmented Reality Experiences: An Epistemological and Ontological Analysis بررسی تطبیقی رؤیت خدا در عرفان اسلامی و تجارب واقعیت افزوده: تحلیل معرفتی و هستی‌شناختی 89 110 115767 10.22052/se.2026.256315.1212 FA سیدعلی مستجاب الدعواتی استادیار، گروه فلسفه و عرفان اسلامی، دانشکده ادیان و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران 0000-0002-4805-5305 مجید صادقی حسن آبادی دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اهل‌بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، 0009-0003-7711-1315 Journal Article 2025 02 03 The increasing prevalence of digital technologies, especially Augmented Reality (AR), has sparked questions about the possibility of recreating mystical experiences, particularly the vision of God (Ru'yat Allah) in Islamic mysticism. This research offers an epistemological and ontological comparison, highlighting the fundamental differences between the vision of God – an intuitive, transformative experience rooted in self-purification and divine unveiling – and AR experiences, which are essentially sensory and material simulations. The core issue investigated is digital technology's inability to reproduce the spiritual elements of divine vision, such as heartfelt intuition and divine manifestation, when contrasted with AR's digital characteristics like sensory immersion and visual simulation. By analyzing mystical texts (from Ibn Arabi, Qushayri, and Ruzbihan Baqli) through the lenses of Baudrillard's simulation theory and Heidegger's phenomenology, the study concludes that the vision of God, due to its direct and transcendent nature in the realm of authentic presence, cannot be simulated by AR, which is limited to artificial simulation. This pioneering comparative study proposes the theoretical framework of "the distinction between the realm of authentic presence and artificial simulation" to explain digital technology's limitations in replicating mystical experiences, offering insights for designing spiritual educational tools and understanding technology's impact on spirituality, with future research suggested on the psychological effects of digital experiences on the mystical path. با گسترش فناوری‌های دیجیتال، به‌ویژه واقعیت افزوده (Augmented Reality - AR)، پرسش از امکان بازآفرینی تجربه‌های عرفانی، به‌ویژه رؤیت خدا در عرفان اسلامی، اهمیت یافته است. این پژوهش با هدف تحلیل معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی تفاوت‌های میان رؤیت خدا (تجربه‌ای شهودی و تحولی مبتنی‌بر تزکیۀ نفس، کشف و شهود، و مقامات عرفانی) و تجارب واقعیت افزوده (شبیه‌سازی‌های حسی و مادی)، به مقایسۀ تطبیقی این دو حوزه می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش، بررسی ناتوانی فناوری دیجیتال در بازآفرینی مؤلفه‌های عرفانی رؤیت خدا (شهود قلبی، تجلی الهی، عشق عرفانی، و فنای فی الله) در برابر ویژگی‌های دیجیتال (حس غوطه‌وری، شبیه‌سازی بصری، بازسازی اماکن مقدس، و تعامل دیجیتال) است. با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و تطبیقی و بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری شبیه‌سازی بودریار و پدیدارشناسی هایدگر، این مطالعه متون عرفانی (آثار ابن‌عربی، قشیری و روزبهان بقلی) و منابع فلسفۀ تکنولوژی را تحلیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که رؤیت خدا به‌دلیل ماهیت بی‌واسطه و متعالی خود در ساحت حضور اصیل، غیرقابل شبیه‌سازی توسط واقعیت افزوده است که به ساحت شبیه‌سازی مصنوعی محدود می‌شود. این پژوهش به‌عنوان اولین مطالعه تطبیقی در این حوزه، چارچوب نظری «تمایز ساحت حضور اصیل و شبیه‌سازی مصنوعی» را پیشنهاد می‌دهد که محدودیت‌های فناوری دیجیتال در بازآفرینی تجربه‌های عرفانی را تبیین می‌کند. نتایج این مطالعه برای طراحی ابزارهای آموزشی عرفانی با فناوری دیجیتال و فهم دقیق‌تر تأثیر فناوری بر معنویت کاربرد دارد. پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آتی تأثیر روان‌شناختی تجربه‌های دیجیتال بر سلوک عرفانی را بررسی کنند.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115767_2704169c71c95760def85495fa3640d9.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 Theology of Love and Its Prerequisites in the Writings of Sheikh Ahmad Sirhandi الهیات عاشقانه و ملزوماتش در مکتوبات شیخ احمد سرهندی 111 142 115768 10.22052/se.2026.256507.1229 FA منصور نیک پناه منصور نیک پناه،دانشیارزبان و ادبیات فارسی، گروه ادبیات فارسی، دانشگاه سراوان، سراوان 0000-0003-3119-3856 نصیر احمد سیدزاده دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سیستان و بلوچستان، 0009-0008-9902-1747 جلال الدین گرگیچ دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد و مدرس مدعو دانشگاه فرهنگیان (پردیس شهید مطهری زاهدان) 0009-0008-9902-1747 Journal Article 2025 03 13 Love is one of the fundamental themes of Islamic mysticism, and this word is completely intertwined with Persian literature, especially mystical literature. Poets and mystics have used this word extensively and have sanctified it. Sheikh Ahmad Sirhandi, who is considered one of the famous mystics of the tenth and eleventh centuries AH, has also addressed this fundamental keyword in his writings. This article aims to examine the subject of love and affection in Sheikh Sirhandi’s writings using the method of text analysis and to answer the question of what place love has in his mystical system and what characteristics he has listed for love in his writings. The results of the data show that Sheikh Sirhandi, while considering love as one of the pillars of conduct, like other mystics, has also identified and expressed its significant characteristics in an innovative way. He considers love and affection to be a subset of the Khallat, and in his opinion, Khallat is created both by the Supreme Creator (=God), the cause of creation, and by the existent (=creatures); even non-existence is in its own solitude thanks to Khallat, which has been created by its own nothingness and has become the medium of the existence of beings. He also believes that love and affection are a means of separation from others, and worship without love is the same as self-worship. He also believes that ecstasy and dancing are for beginners and that those who have attained perfection are not people of commotion and excitement. عشق از موضوعات اساسی عرفان اسلامی است و این واژه با ادب فارسی، به‌ویژه ادبیات عرفانی، کاملاً عجین شده است. شاعران و عارفان، این واژه را به‌کثرت به‌کار برده و به آن تقدس بخشیده‌اند. شیخ احمد سرهندی نیز که یکی از عرفای مشهور فرقۀ نقشبندیه در قرن دهم و یازدهم هجری به ‌شمار می‌رود، در مکتوباتش به این کلیدواژۀ اساسی پرداخته است. این مقاله بر آن است تا با روش تحلیل متن، به بررسی موضوع عشق و محبت در مکتوبات شیخ سرهندی بپردازد و به این پرسش پاسخ دهد که عشق چه جایگاهی در دستگاه عرفانی او دارد و وی در مکتوباتش چه اوصافی را برای عشق برشمرده است. نتایج داده‌ها نشان می‌دهد که شیخ سرهندی ضمن اینکه عشق را مانند دیگر عارفان از مقامات سلوک به‌ شمار آورده، به‌نحوی ابتکاری اوصاف قابل توجهی از آن را شناسایی و بیان کرده است. او عشق و حب را زیرمجموعۀ خلّت می‌داند و به نظر او خلّت هم از جانب موجِد باری‌تعالی (= خدا)، باعثِ ایجاد شده و هم از جانبِ موجود (= مخلوقات)؛ حتی عدم نیز در خلوتخانۀ خود به برکت خلّت است که به نیستی خود ساخته و واسطۀ وجود موجودات قرار گرفته است. همچنین به نظر او حب و عشق وسیلۀ انقطاع از غیر است و عبادت بدون عشق، همان خودپرستی است. نیز معتقد است وجد و رقص مخصوص مبتدیان است و کمال‌یافتگان، اهل غوغا و شور و شغب نیستند.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115768_fe7e11989f267560ff76e3323b0250e0.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 Social Mysticism in the Transition to Modernity: Assessing the Social Role of Sufi Orders in the Qajar Period (With Particular Emphasis on the Safi Ali Shah Order and the Anjuman-i Ukhuwwat) عرفان اجتماعی در گذاربه تجدد:ارزیابی عملکرد اجتماعی سلسله های صوفیانه دوره قاجار(با تاکید بر کارنامه صفی علیشاهی و انجمن اخوت) 115769 10.22052/se.2026.257411.1302 FA فائزه واعظ زاده گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س) 0000-0001-6573-0360 Journal Article 2025 08 12 Islamic mysticism, as it can be divided theoretically and practically, can also be categorized into individual and social mysticism. In individual mysticism, the discussion is about the purification and training of the soul through discovery and intuition, but social mysticism also considers the interaction of humans, which has led to the construction of different discourses. The present study has examined the social mysticism of the Qajar period using a descriptive-analytical method. The results of the study of the performance of mystical and Sufi movements show that all Sufi sects have benefited more or less from the developments of this period. However, in some Sufi branches, including Munis Alishahi, Safi Alishahi, and the Brotherhood Association, the social mysticism branch has found a much more prominent appearance. On the eve of Iran's entry into modernity, they have adopted more progressive approaches, while maintaining the identity and teachings of classical mysticism, in accordance with the needs of society, and have had extensive and significant activities in providing new areas of education, awakening, empathy, and social participation. The most important example of these actions has been in aligning with intellectual and freedom-loving currents, through the formation of parties, the publication of modern-style publications, the establishment of new schools, and the like. دورۀ قاجار یکی از دوره‌های مهم و درعین‌حال پیچیده در تاریخ تصوف ایران است. در این عصر اگرچه عملکرد متفاوت شاهان قاجار در برابر عرفا و متصوفه، دوره‌های متناقضی را برای آنان رقم زد، تحولات و آشفتگی‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی کشور، زمینه را برای بروز مجدد تمایلات عرفانی و گرایش اقشار مختلف جامعه به این جریان فراهم کرد. پژوهش حاضر، با روش توصیفی‌تحلیلی به بررسی عملکرد اجتماعی جریان‌های عرفانی و متصوفه دورۀ قاجار، با تأکید بر عملکرد فرقۀ صفی‌علیشاهی و انجمن اخوت پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عرفان و تصوف دورۀ قاجار در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی جدید، عملکردهای اجتماعی متنوع و گاه متضاد، شامل رویکردهای «سنتی» (آموزش و تداوم تولید محتوای عرفانی) و «پیشروانه» (مشارکت در تحولات سیاسی، اجتماعی و فکری و توجه به فرهنگ و هنر و...) را از خود نشان داده است. براساس یافته‌های پژوهش، جنبه‌های نوگرایی (شامل شیوه‌های نوین آموزش، تأسیس چاپخانه و انتشار روزنامه، تأسیس احزاب، اجرای نمایش‌های انتقادی، احداث مراکز درمانی و خدماتی و...) در برخی از شعب متصوفه، ازجمله مونس علیشاهی، صفی‌علیشاهی و انجمن اخوت بارزتر بوده است؛ در این میان، انجمن اخوت را می‌توان یکی از نمونه‌های تاریخیِ گذار از عرفان فردی به عرفان اجتماعی، در ایران عصر قاجار محسوب کرد. نتایج همچنین بیانگر این نکته مهم است که این جریان‌های عرفانی و متصوفه با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگی خود، در برابر تغییرات جهانی نه منفعل بوده‌اند و نه مخالف کلی، بلکه کنشگرانی فعال و اصلاحگر بوده‌اند.

https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_115769_0ce8a4b84d8608f6fd182287916c589f.pdf

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 The Spiritual Phenomenology of Unity of Existence (Waḥdat al-wujūd) in “Majnun's Refuge in the Kaaba” painting, Based on Ibn Arabi's point of view پدیدارشناسی روحانی وحدت وجود در نگاره پناه بردن مجنون به کعبه با ابتناء بر آراء ابن‌عربی 115770 10.22052/se.2026.257450.1304 FA فاطمه غلامی هوجقان دانش‌آموخته دکتری تخصصی تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، گروه مطالعات عالی هنر، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، مقاله حاضر مستخرج از رساله دکتری نویسنده اول با عنوان «رویکرد فرازبانی در بازنمایی مفاهیم عرفان عملی: تبیین مراتب معنوی و بصری در نگارگری» است که به راهنمایی نویسندگان دوم و سوم در دانشکدگان هنرهای زیبا دانشگاه تهران انجام شده‌است. 0000-0002-6249-1568 حسن بلخاری قهی استاد تمام گروه مطالعات عالی هنر، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، 0000-0002-7927-5116 مینا صدری دانشیار گروه نقاشی و مجسمه سازی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران 0009-0005-6120-0422 Journal Article 2025 08 18 The concept of Wahdat al-Wujud has long been a subject of contention among Muslim philosophers. Ever since its introduction by Ibn Arabi, it sparked a wave of opposition and accusations of heresy. This intricate philosophical-mystical idea, challenging to translate and interpret into languages other than Arabic and Persian, gradually matured through the efforts of Sheikh al-Akbar. From the 7th AH onward, it was introduced into Persian literature through the intermediary role of Qunawi, paving the way for its influence on the works of luminaries such as Rumi and Hafiz. One key focus of the current research is examining the link between Wahdat al-Wujud and Persian painting. By concentrating on creation phenomena from Ibn Arabi's perspective, it seeks to map these philosophical concepts onto the visual elements of Iranian art, revealing their connections. The central question driving this study revolves around how Iranian painters absorbed and reflected Ibn Arabi’s mystical teachings on the Unity of Existence in their artistic creations. Employing a qualitative methodology with descriptive-analytical and interpretative approaches. This research was conducted qualitatively and with a descriptive-analytical and interpretive approach. Overall, it seems that Ibn Arabi's principles are depicted in the cover of a painting inspired by literature that the seemingly simple visual elements have deep meanings that are in harmony with Ibn Arabi's views on the unity of existence. Majnun is a sincere lover who has reached the love of God and during the Hajj season his heart has the capacity for the almighty and he speaks of divine love and oneness with Laila, and is occupied with secrets and needs in the crowd of pilgrims. The four-sided Kaaba is a symbol of God's encompassing of existence, and by depicting the story of Majnun's Hobb (love) and his pilgrimage to the four-sided Kaaba, the artist refers to the Quranic verse, "He is the First and the Last, the Manifest and the Hidden" (57:3), which means that the beginning and end of everything goes back to the Truth, which is aware of the appearances and inwardness of everyone, and that the various affairs and multiple determinations of the world are all different manifestations of a single truth. مفهوم وحدت وجود از ابتدا یکی از موضوعات مناقشه‌برانگیز در میان فلاسفۀ مسلمان بوده و طرح آن توسط ابن‌عربی، موجی از مخالفت‌ها و اتهام به زندقه را برایش همراه داشت. این مفهوم فلسفی- عرفانی که از حیث پیچیدگی ترجمه و تفسیر آن به زبان‌هایی غیر از عربی و فارسی عمدتاً چالش‌زاست، در سایۀ مجاهدت‌های شیخ اکبر به‌مرور قوام یافته و از قرن هفتم هجری با واسطۀ قونوی، به ادبیات فارسی وارد شد و زمینۀ نفوذ آن در آثار بزرگانی همچون مولانا و حافظ فراهم آمد. یکی از مسائل مهم در پژوهش حاضر، توجه به ارتباط میان وحدت وجود و نگارگری ایرانی است و در تلاش است تا با تمرکز بر پدیده‌های خلقت از منظر ابن‌عربی، این مفاهیم را بر عناصر تصویری موجود در نگارگری ایرانی تطبیق داده و ارتباط آن‌ها را کشف نماید. پرسش اصلی تحقیق، چگونگی تأثیرپذیری نگارگر از آموزه‌های عرفانی ابن‌عربی دربارۀ وحدت وجود و نمود آن در نگارگری است. این تحقیق به‌صورت کیفی و با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و تفسیری انجام شده ‌است. درمجموع به نظر می‌رسد اصول ابن‌عربی در لفافۀ نگارۀ ملهم از ادبیات به تصویر کشیده شده‌اند که عناصر بصری به‌ظاهر ساده دارای معانی عمیقِ هماهنگ با نظرات ابن‌عربی در وحدت وجودند. مجنون محبّی است صادق که به حبّ الهی رسیده و در موسم حج قلبش گنجایش حق‌تعالی را دارد و از عشق الهی و یگانگی با لیلی سخن می‌گوید و در ازدحام حجاج به راز و نیاز مشغول است. کعبۀ چهاروجهی نماد احاطۀ خداوند بر هستی است و نگارگر با ترسیم ماجرای حبّ مجنون و حج گزاردن او در کعبۀ چهاروجهی اشاره به «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ» (حدید: 3) دارد که اول و آخر همه‌چیز به حقی برمی‌گردد که از ظواهر و بواطن همگان آگاه بوده و شئون مختلف و تعیّنات متعدد جهان، همه جلوه‌های مختلف حقیقتی واحدند.

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 The Epistemological Foundations of Shi'i Mysticism: An Analysis of the Cognitive and Behavioral System of Sayyid Hossein Yaghoubi Qa'ini مبانی معرفت‌شناختی عرفان شیعی: تحلیلی بر منظومه معرفتی و سلوکی سید حسین یعقوبی قائنی 115771 10.22052/se.2026.257492.1307 FA محمد مهدی مسعودی گروه معارف اسلامی، واحد اقلید، دانشگاه آزاد اسلامی، اقلید، ایران 0000-0002-1258-6702 Journal Article 2025 08 26 This article examines the epistemological and behavioral framework of Sayyid Hossein Yaghoubi Qaini, a prominent Shia mystic rooted in the Najaf school. His intellectual system combines a path of love-based spiritual practice with complete and unwavering adherence to Islamic law (Sharia), rejecting mystical paths not based on the Quran and Sunnah, as well as organized discipleship. Relying on his works – especially Safinat al-Sadiqin – biographical sources, and comparative analysis with contemporary mystical movements, this research re-examines his epistemological and educational system and its distinguishing elements. It presents a qualitative study with a documentary-analytical approach, examining data from his works, biographies, reports of meetings, conversations, and audio files. The research utilizes thematic and comparative analysis with certain mystical currents. It explains his five-level ontology, categorization of mystical experiences, and critical stance towards other mystical schools. The findings suggest that Yaghoubi's model offers a balanced model of Shia mysticism that safeguards against deviation while opening the path to spiritual growth. این مقاله به بررسی چارچوب معرفت‌شناختی و سلوکی سید حسین یعقوبی قائنی، عارف برجستۀ شیعیِ ریشه‌دار در مکتب نجف، می‌پردازد. نظام فکری او، سلوک مبتنی‌بر محبت را با پایبندی کامل و بی‌تزلزل به شریعت اسلامی تلفیق می‌کند و راه‌های عرفانیِ غیرمستند به قرآن و سنت و همچنین مریدپروریِ تشکیلاتی را مردود می‌شمارد. این پژوهش با تکیه بر آثار وی ـ به‌ویژه سفینة ‌الصادقین ـ و همچنین منابع زندگی‌نامه‌ای و مقایسه‌ای با جریان‌های عرفانی معاصر به بازخوانی نظام معرفت‌شناختی و تربیتی او و عناصر متمایزکنندۀ آن می‌پردازد و مطالعه‌ای کیفی با رویکرد اسنادی‌تحلیلی؛ بررسی داده‌ها از آثار و زندگی‌نوشتۀ او و گزارش دیدارها، گفت‌وگوها و فایل‌های شنیداری و تحلیل مضمونی و مقایسه‌ای با برخی جریان‌های عرفانی ارائه می‌دهد و به تبیین هستی‌شناسی پنج‌مرتبه‌ای او، تقسیم‌بندی تجربه‌های عرفانی، و موضع انتقادی‌اش در برابر دیگر مکاتب عرفانی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که الگوی یعقوبی، مدلی متوازن از عرفان شیعی ارائه می‌دهد که ضمن صیانت از انحراف، راه را برای تعالی روحی می‌گشاید.

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 A Re-examination of Artificial Intelligence's Role in the Social Impact of Mystical Texts A Case Study of Fih-e- Ma Fih بازکاوی نقش هوش مصنوعی در اثرگذاری اجتماعی متون عرفانی بررسی موردی در فیه ما فیه 115772 10.22052/se.2026.257708.1320 FA مینا بهنام استادیار دانشگاه حکیم سبزواری، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی ، سبزوار 0009-0000-6513-784X Journal Article 2025 10 05 This study examines the transformative role of artificial intelligence in revitalizing and applying classical mystical texts to the social life of modern humans. The research method is analytical-descriptive, based on the theoretical framework of computational hermeneutics and machine learning, with sampling focused on Rumi's Fih Ma Fih . The research demonstrates that AI, through four main mechanisms, is capable of bridging the gap between the abstract and intuitive concepts of the mystical world and the tangible issues of contemporary life. It can emerge as an intelligent intermediary for understanding texts, facilitating access and application of concepts, creating multi-sensory interactions, and fostering the formation of learning communities based on the intellectual framework of today's user. Finally, it is argued that AI, not as a replacement but in the role of an interpretive interface, can transfer texts such as "Fihi Ma Fihi" from a purely academic standing to the realm of individuals' everyday lives, transforming them into powerful tools for enhancing individual and social resilience in facing the challenges of the modern world. مقالة حاضر به بررسی نقش تحول‌آفرین هوش مصنوعی در احیا و کاربردی‌سازی متون عرفانی کهن، در زندگی اجتماعی انسان مدرن می‌پردازد. روش پژوهش تحلیلی-توصیفی و بر چارچوب نظری هرمنوتیک رایانش‌ و یادگیری ماشین استوار است و نمونه گیری با تمرکز بر فیه مافیه مولانا صورت می گیرد. این پژوهش نشان می‌دهد که هوش مصنوعی از طریق چهار مکانیسم اصلی قادر به کاهش شکاف بین مفاهیم انتزاعی و شهودی در جهان عرفان و مسائل ملموس زندگی معاصر است و می تواند در نقش واسطه‌گری هوشمند برای درک متون، سهولت در دسترسی و کاربردی‌سازی مفاهیم، ایجاد تعاملات چندحسی و نیز تسهیل شکل‌گیری جامعه‌های یادگیری بر اساس ساخت فکری کاربر امروزی ظهور یابد. در نهایت، استدلال می شود که هوش مصنوعی نه به عنوان جایگزین، بلکه در نقش یک مفسر رابط می‌تواند متونی مانند فیه مافیه را از جایگاه آکادمیک صرف به عرصة زندگی روزمرة افراد منتقل کرده و به ابزاری قدرتمند برای ارتقای تاب‌آوری فردی و اجتماعی در مواجهه با چالش‌های جهان مدرن تبدیل کند.

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 The Image of Intellect and Soul in the Mirror of Narratives(An Analysis of the Mystical Reading of Eve’s Creation Based on Theoretical Mysticism and Transcendent Philosophy) سیمای عقل و نفس در آیینه روایات(تحلیل خوانش عرفانی از خلقت حوّا(ع) با تکیه بر عرفان نظری و حکمت متعالیه) 115773 10.22052/se.2026.257826.1327 FA عرفان چهری دانشجوی دکترای تفسیر تطبیقی، دانشکده علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن. قم 0009-0001-3215-5088 مجتبی بیگلری استادیار، دانشکده ادبیات، گروه الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران Journal Article 2025 10 24 The narrations concerning the creation of Eve from Adam’s left rib have persistently posed challenges due to their apparent contradiction with the Qur’an and reason, and have consequently been approached predominantly through a critical lens.Departing from such literal readings, this study seeks to uncover and analyze the underlying pattern of symbolism embedded in these narrations, employing thematic analysis within the framework of theoretical mysticism, with particular emphasis on the school of Transcendent Philosophy(al-Ḥikmah al-Muta‘āliyah).The novelty of this research lies in offering a systematic analysis of this symbolic reading and articulating its practical-spiritual(sulūkī) implications. These implications are twofold: first, the philosophical justification of the concept of tawassul(intercession) through the saints of God(awliyā’ Allāh) as channels of the perfect intellect; and second, delineating the relationship between intellect(‘aql) and soul(nafs) in terms of a "spiritual guide" and "wayfarer," thereby emphasizing the soul’s inherent need for intellectual guidance in order to attain perfection and proximity to the Divine.This analysis offers a rationally grounded response, rooted in Transcendent Philosophy, to the questions raised around this class of narrations. In this mystical reading, Adam symbolizes the "level of the Intellect," Eve symbolizes the "level of the Soul," and the "left rib" serves as an allusion to the material and emotional dimensions of human existence. The fundamental finding of this study is that these narrations, in their esoteric depth, speak of the genesis of the soul from the intellect and its intrinsic dependence upon the intellect's guidance for the fulfillment of its perfection and nearness to God. روایات مرتبط با خلقت حوّا(ع) از دندۀ چپ آدم همواره به‌دلیل تعارض ظاهری با قرآن و عقل، مورد چالش بوده و عمدتاً با رویکردی نقادانه مطالعه شده‌اند. این پژوهش با عبور از خوانش ظاهری، می‌کوشد با روش تحلیل مضمون و با اتکا به میراث عرفان نظری و به‌ویژه حکمت متعالیه، الگوی نمادپردازی نهفته در این روایات را کشف و تحلیل کند. نوآوری نوشتار حاضر، ارائۀ تحلیلی نظام‌مند از این خوانش نمادین و تبیین دلالت‌های سلوکیِ آن است که عبارت‌اند از: تأیید فلسفیِ مسئلۀ توسل به اولیای الهی (به‌عنوان مجاری عقل کامل) و ترسیم رابطۀ عقل و نفس به‌مثابۀ «مرشد و سالک» که بر نیاز ذاتیِ نفس به هدایت عقل برای نیل به کمال و قرب الهی دلالت دارد. این تحلیل، می‌تواند پاسخی استدلالی و مبتنی‌بر حکمت متعالیه به پرسش‌های مطرح‌شده حول این دسته از روایات به شمار آید. بر این اساس، در خوانش عرفانی، «آدم» نماد «مرتبۀ عقل» و «حوّا» نماد «مرتبۀ نفس» است و «دندۀ چپ» کنایه از جنبۀ مادی و احساسی وجود انسان محسوب می‌شود. یافتۀ بنیادین پژوهش حاضر آن است که این روایات در باطن خود، از پیدایش نفس از عقل و وابستگیِ ذاتیِ آن به راهنمایی عقل برای دستیابی به کمال و قرب الهی سخن می‌گویند.

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 From the Simplicity of the Divine Essence to the Unity of Being: A Comparative Examination of the Infinitude of the Necessary Existent in the Islamic Philosophical–Mystical Tradition از بساطت ذات تا وحدت وجود؛ واکاوی تطبیقی بی‌نهایت بودن واجب تعالی در سنت فلسفی-عرفانی اسلام 115774 10.22052/se.2026.257838.1328 FA سید نیما نوروزی سطوح عالی و خارج حوزه علمیه، حوزه علمیه قم، قم، ایران 0000-0002-6475-507X علی امینی نژاد استاد خارج و سطوح عالی فلسفه و عرفان نظری حوزه علمیه، حوزه علمیه قم، قم، ایران Journal Article 2025 10 25 The problem of the infinitude of the Necessary Being is one of the most fundamental issues in philosophical and mystical theology within Islamic thought. Philosophers from Ibn Sīnā (Avicenna) to Mullā Ṣadrā have considered divine infinitude as a direct consequence of the Necessary Being’s essential necessity and absolute simplicity, whereas the mystics have interpreted it in terms of the personal and absolute unity of existence. This study aims to provide a comparative explanation of these two approaches and to analyze their logical implications, focusing on the relationship between the infinite nature of the Necessary Being and the unity of existence. The research employs an analytical–comparative methodology, based on textual and conceptual analysis of philosophical and mystical sources, in order to compare the epistemological and ontological foundations of both traditions. The findings show that once the actual infinitude of God—which is equivalent to the simplicity of the Necessary Being—is accepted, the personal and absolute unity of existence must logically follow, since within the presence of an infinite and boundless Being, no independent reality can remain. Consequently, theories such as existential interpenetration or dual-layered reality are inconsistent with the premises of divine infinitude. The study concludes that the infinitude of the Necessary Being, both logically and ontologically, entails the personal unity of existence and the system of manifestation (tashʾun), wherein Islamic philosophy and mysticism ultimately converge upon the same truth. مسئلۀ بی‌نهایت بودن واجب‌الوجود از بنیادی‌ترین مباحث الهیات فلسفی و عرفانی در سنت اندیشۀ اسلامی است. فلاسفۀ مسلمان، از ابن‌سینا تا ملاصدرا، بی‌نهایت بودن خداوند را نتیجۀ مستقیم وجوب ذاتی و بساطت مطلق دانسته‌اند، درحالی‌که عارفان همین حقیقت را در قالب نظریۀ «وحدت شخصی و اطلاقی وجود» تفسیر کرده‌اند. این پژوهش با هدف تبیین تطبیقی این دو رویکرد و بررسی استلزامات منطقی و وجودی آن، به تحلیل نسبت میان بی‌نهایت بودن واجب‌الوجود و وحدت وجود پرداخته است. روش تحقیق، تحلیلی- تطبیقی است که با بهره‌گیری از مطالعۀ کتابخانه‌ای و تحلیل مفهومی آثار فلسفی و عرفانی، به مقایسۀ مبانی معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی دو مکتب می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگر بی‌نهایت بالفعل خداوند پذیرفته شود ـ که همان بساطت و وجوب از جمیع جهات است ـ ناگزیر باید وحدت شخصی و اطلاقی وجود نیز پذیرفته شود؛ زیرا در حضور وجودی بی‌حد و نامتناهی، هیچ موجودی استقلال وجودی نخواهد داشت. بر این اساس، نظریه‌هایی مانند تداخل وجودی یا دو‌ساحتی‌انگاری در هستی‌شناسی، با مبانی فلسفی بی‌نهایت بودن واجب‌الوجود سازگار نیستند. نتیجۀ نهایی تحقیق آن است که لایتناهی بودن واجب‌الوجود، هم از منظر برهان عقلی و هم از دیدگاه شهود عرفانی، به وحدت حقیقی هستی و نظام تشأن منتهی می‌شود. بدین‌سان، فلسفه و عرفان اسلامی، با وجود تفاوت در تقریر، درنهایت بر حقیقتی واحد ـ یعنی اطلاق و وحدت وجودی واجب متعال ـ اتفاق دارند.

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 Formulation of the Relationship Between Psychological Self-Confidence and Mystical Reliance (Tawakkul) With Emphasis on the Thought of Ibn ʿArabi صورتبندی رابطه اعتماد به نفس روانشناختی و توکل عرفانی، با تاکید بر آرای ابن عربی 115775 10.22052/se.2026.257887.1334 FA فرشته زقر دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، 0009-0003-9221-9893 محمدجواد پاشایی دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، 0000-0002-7697-4368 Journal Article 2025 11 01 As modern human beings face numerous psychological pressures and existential challenges, revisiting the relationship between the two concepts of psychological self-confidence and mystical reliance (tawakkul) becomes increasingly necessary. This study aims to explain and compare the concept of self-confidence in contemporary psychology with the notion of tawakkul in Ibn ʿArabi’s theoretical mysticism, to clarify whether these two are in conflict or can, in fact, complement each other in the path of human perfection. Employing an analytical-comparative approach and based on documentary research, this paper examines Ibn ʿArabi’s major works—such as al-Futūḥāt al-Makkiyya and Fuṣūṣ al-Ḥikam—and compares them with the theories of psychologists, including Rogers, Adler, Maslow, and Bandura. The findings indicate that Ibn ʿArabi, at the early stages of spiritual wayfaring, considers tawakkul to be in harmony with self-confidence, since reliance is placed on the self connected to God, not on an independent self. At higher levels, as the wayfarer annihilates in the Divine will, tawakkul becomes absolute. Therefore, from a mystical perspective, self-confidence is not to be absolutely negated but rather signifies the spiritual elevation and transcendence of the human self. ازآنجاکه انسان معاصر با فشارهای روانی و چالش‌های وجودی فراوانی روبه‌روست، بازخوانی نسبت میان دو مفهوم اعتمادبه‌نفس روان‌شناختی و توکل ضرورتی دوچندان می‌یابد. این پژوهش با هدف تبیین و مقایسۀ مفهوم «اعتمادبه‌نفس» در روان‌شناسی معاصر و «توکل» در عرفان نظری ابن‌عربی انجام شده تا روشن سازد آیا این دو در تعارض‌اند و یا می‌توانند در مسیر کمال انسانی مکمل یکدیگر باشند. نوشتار حاضر با رویکردی تحلیلی- مقایسه‌ای و مبتنی‌بر مطالعۀ اَسنادی به مطالعۀ هدف پیش‌گفته پرداخته است. در این راستا، آثار ابن‌عربی ازجمله فتوحات مکیه و فصوص‌ الحکم بررسی و با نظریات روان‌شناسانی چون راجرز، آدلر، مازلو و بندورا مقایسه شده است. یافته‌ها نشان داد که ابن‌عربی در مراتب اولیۀ سلوک، توکل را همسو با اعتمادبه‌نفس می‌داند؛ زیرا اعتماد بر «نفسِ متصل به خدا» صورت می‌گیرد نه بر «نفس مستقل». در مراتب بالاتر، سالک با فنای در ارادۀ الهی از خود می‌گذرد و توکلش به اطلاق می‌رسد. بنابراین، اعتمادبه‌نفس از دیدگاه عرفانی نه نفی مطلق که به معنای متعالی شدن نفس انسانی است.

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 Two important mistakes in quoting the words of Sufi sheikhs دو اشتباه مهم در نقل سخنان مشایخ تصوّف 115776 10.22052/se.2026.258213.1350 FA حسین کاظمی دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان 0009-0003-8230-4517 بهجت السادات حجازی استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان 0000-0002-6026-760X Journal Article 2025 12 29 Since the fourth century, Sufis have collected the sayings of Sufi elders in the style of hadith books, the reason for which was fear of innovations, confrontation with accusations, or education of disciples. The result of this was the creation of important books in Sufism such as: Al-Lama, Al-Ta’raf, Tabaqat al-Sufiya Salmi, Risalat al-Qushayriyyah, etc. in Arabic and works such as: Kashf al-Mahjoob, Asrar al-Tawhid, Tazkirat al-Awliya, Nafhat al-Ans, etc. in Persian. These works have mostly recorded the sayings of Sufi elders in a thematic classification, and some others, such as Tabaqat al-Sufiya Salmi and Ansari, have tried to narrate the important sayings of each of the elders in a section dedicated to him. By researching these sources, we find that there are many mistakes in them. In this article, we have attempted to point out and examine two common and important errors in the attribution of sayings to Sufi sheikhs. These two errors include: visual and auditory errors in recording the name of the speaker of a saying, and also attributing a saying to its narrator instead of the original speaker. Omitting the chain of narrators is the root of all these errors, as this has led to a lack of accuracy in the transmission of the sheikhs' sayings. This article will also examine the manner in which these errors occur, along with giving examples of them. صوفیان از قرن چهارم، سخنان مشایخ تصوف را به‌شیوۀ کتاب‌های حدیث جمع‌آوری کردند، که دلیل آن ترس از بدعت‌ها، مقابله‌ با تهمت‌ها و یا آموزش مریدان بود. نتیجۀ این امر به وجود آمدن کتاب‌های مهمی در تصوف چون الّلمع، التعرّف، طبقات الصوفیه سلمی، رسالۀ قشیریه و... به زبان عربی و آثاری چون کشف المحجوب، اسرار التوحید، تذکرة الاولیاء، نفحات الانس و... به زبان فارسی بود. این آثار، اغلب، سخنان بزرگان تصوف را به‌شیوۀ طبقه‌بندی موضوعی ثبت کرده‌ و برخی دیگر، چون طبقات الصوفیه سلمی و انصاری، سعی کرده‌اند سخنان مهم هریک از مشایخ را در قسمت مخصوص به وی نقل کنند. با پژوهش در این منابع درمی‌یابیم که اشتباهات فراوانی در آن‌ها وجود دارد. در این مقاله تلاش شده به دو اشتباه رایج و مهم درزمینۀ انتساب سخنان، به مشایخ صوفیه اشاره کرده و به بررسی آن‌ها پرداخته شود. این دو خطا شامل اشتباهات دیداری و شنیداری در ثبت نام گویندۀ یک سخن و همین‌طور انتساب یک سخن به راوی آن، به‌جای گویندۀ اصلی می‌شود. حذف کردن سلسلۀ راویان، ریشۀ همۀ این اشتباهات بوده زیراکه این امر باعث کم‌دقتی در نقل سخنان مشایخ شده است. همچنین در این مقاله شیوۀ بروز این اشتباهات به‌همراه ذکر نمونه‌هایی از آن‌ها بررسی خواهد شد.

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 Divine Accompaniment (Ma’iyyat al-Ilahiyya) in the Views of Abu Hamid al-Ghazali and Ibn Arabi معیّت الهی در آراء ابوحامد غزالی و ابن عربی 115777 10.22052/se.2026.258286.1357 FA معصومه حسین زاده دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. 0009-0006-7411-0597 سمیّه خادمی استادیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. 0000-0002-4045-9954 مظاهر احمدتوبی دانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز. ایران. 0000-0002-2543-1208 Journal Article 2026 01 23 "Divine Accompaniment" is one of the fundamental theological, philosophical, and mystical concepts. Relying on an analytical-comparative method, this article examines the perceptions of Abu Hamid al-Ghazali and Ibn Arabi regarding the concept of “Divine Accompaniment” and identifies the points of convergence and divergence in their perspectives. Al-Ghazali elucidates the concept of God’s “Subsistent Accompaniment” in his works, including Ihya’ Ulum al-Din, Al-Radd al-Jamil li-Ilahiyyat 'Isa bi-Sarih al-Injil, Kimiya-yi Sa’adat, Mizan al-'Amal, Mishkat al-Anwar, Fada’il al-Anam (from his Rasail), and Jawahir al-Qur’an. Similarly, Ibn Arabi explains the concept of “Divine Accompaniment” through his theory of “Oneness of Being” (Wahdat al-Wujud) in works such as Fusus al-Hikam, Al-Futuhat al-Makkiyya, and Kashf al-Ma’na ‘an Sirr Asma’ Allah al-Husna. The findings of this research indicate that both thinkers affirm the permanent accompaniment of God with His creation; however, each approaches the issue from a different perspective and utilizes distinct terminology. In al-Ghazali’s thought, “Divine Accompaniment” is closely linked to the concepts of “purification of the soul” (tazkiyat al-nafs), “meditation/watchfulness” (muraqaba), and the presence of God in the heart of the believer, reflecting the relationship between divine accompaniment, obedience, servitude ('ubudiyya), and practical mysticism. In contrast, for Ibn Arabi, “Divine Accompaniment” is explained from the perspective of Wahdat al-Wujud and the presence of God through the very essence of beingness ('ayn al-'ayniyya) with creatures. Therefore, “accompaniment” in al-Ghazali’s thought is centered on the connection between the Creator and the created within the realm of spiritual journeying (suluk) and righteous action, whereas in Ibn Arabi’s thought, it is centered on the manifestation (tajalli) of Divine Names and Attributes within the framework of both transcendence (tanzih) and immanence (tashbih). «معیّت الهی» ازجمله مفاهیم بنیادین کلامی، فلسفی و عرفانی است. این مقاله با تکیه بر روش تحلیلی – تطبیقی بر بنیاد این مسئله شکل می‌گیرد که ابوحامد غزالی و ابن‌عربی چه تلقی‌ای از مفهوم «معیّت الهی» داشته‌اند و نکات اشتراک و اختلاف دیدگاه آنان در این زمینه چیست. غزالی در کتب احیاء علوم الدین، الرد الجمیل لإلهیة عیسی بصریح الانجیل، کیمیای سعادت، میزان العمل، مشکاة الانوار، فضائل الانام من رسائل و جواهر القرآن، به تبیین معیّت قیومی خداوند پرداخته است. ابن‌عربی نیز در آثار فصوص الحکم، الفتوحات المکیه و کشف المعنی عن سر اسماء لله الحسنی، مفهوم «معیّت الهی» را با ارائۀ نظریۀ «وحدت وجود» تبیین کرده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هر دو اندیشمند به همراهی دائمی خداوند با مخلوقات قائل هستند، اما هرکدام از منظری متفاوت و با استفاده از اصطلاحات خاص به تبیین این مسئله پرداخته‌اند. در نزد غزالی، «معیّت الهی» بیشتر با مفاهیم «تزکیۀ نفس»، «مراقبه» و حضور خداوند در قلب مؤمن پیوند خورده است که نشان‌دهندۀ رابطۀ «معیّت الهی» با اطاعت، عبودیت و عرفان عملی است؛ درحالی‌که در نزد ابن‌عربی «معیّت الهی» از منظر «وحدت وجود» و حضور خداوند در عین عینیت با موجودات تبیین می‌شود. بنابراین «معیّت» در اندیشۀ غزالی، بر محور ارتباط میان خالق و مخلوق در مقام سلوک و عمل صالح استوار است، اما در اندیشۀ ابن‌عربی، بر محور تجلی اسما و صفات الهی در عین تنزیه و تشبیه قرار دارد.

دانشگاه کاشان مطالعات عرفانی ۲۰۰۸-۶۵۵۵ 22 1 2026 08 23 A Critical Study of the Asceticism of Ethics in Ibn al-Arabi's Thought نگاهی انتقادی به زهدانگاریِ اخلاق در کتاب «الزهد» ابن اعرابی 115778 10.22052/se.2026.258293.1358 FA رحیم دهقان دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران 0000-0002-5418-5085 نعیمه حصارکی دانش آموخته کارشناسی ارشد مدرسی معارف قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران Journal Article 2026 01 27 Abstract: Explaining the position of asceticism among moral virtues is one of the issues that, despite its importance in introducing Islamic heritage and reviving moral theories in Islamic tradition, has received less attention in moral research. This article attempts to critically examine the relationship between asceticism and morality in the thought of one of the ascetic writers using an analytical method. The findings of the research show that Ibn al-Arabi, as one of the ascetic writers of the third century AH, considered asceticism as the whole of morality and by writing a book titled "Al-Zuhd", he sought to write a book on morality in a way that could fully cover the theory of moral values and virtues. At the same time, he gave an incomplete explanation of ethics and did not address some of the key components of asceticism, such as wisdom (which underlies the components of certainty and sincerity), justice (which underlies the components of self-balance and humility, etc.), sacrifice (which underlies the components of patience, trust, contentment, etc.), and chastity (which underlies the components of contentment, piety, generosity, etc.), despite their centrality in his explanation of ethics. For this reason, Ibn al-Arabi was unable to explain ethics as a coherent network of virtues and vices in the context of describing asceticism as the whole of ethics. تبیین جایگاه زهد در بین فضیلت‌های اخلاقی ازجمله مسائلی است که به‌رغم اهمیت آن در معرفی میراث اسلامی و احیای نظریه‌های اخلاقی در سنّت اسلامی، کمتر در پژوهش‌های اخلاقی مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله می‌کوشد با روشی تحلیلی، نسبت بین زهد و اخلاق را در اندیشۀ ابن‌اعرابی به‌عنوان یکی از زهدنویسانِ قرن سوم هجری، مورد بررسیِ انتقادی قرار دهد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ابن‌اعرابی، زهد را به‌مثابۀ تمام اخلاق دانسته و با نگارش کتابی با عنوان «الزهد» در پی نگارش کتابی در باب اخلاق بوده به‌نوعی که بتواند نظریۀ ارزش و فضیلت‌های اخلاقی را در آن منعکس کند. درعین‌حال، وی تبیین ناقص از اخلاق را در کتاب الزهدِ خود ارائه نموده و برخی از فضایلِ بنیادینِ اخلاقی ازجمله حکمت، عدالت، ایثار، و عفت را به‌رغم محوری بودنِ آن‌ها در تبیینِ خود از اخلاق مورد بحث قرار نداده است. ازاین‌رو، می‌توان گفت ابن‌اعرابی در عینِ پایبندی به تقریری از زهد به‌مثابۀ کلّ اخلاق، در تبیین اخلاق به‌عنوان یک شبکۀ منسجم از فضایل و رذایل، موفق نبوده است.