Divine Accompaniment (Ma’iyyat al-Ilahiyya) in the Views of Abu Hamid al-Ghazali and Ibn Arabi

Document Type : Original Article

Authors
Masoumeh Hosseinzadeh 1
somayeh khademi 2
Mazaher Ahmadtobi 3
1 MA. Graduate, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran
2 Assistant Professor, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran.
3 Associate Professor, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran.
10.22052/se.2026.258286.1357
Abstract
"Divine Accompaniment" is one of the fundamental theological, philosophical, and mystical concepts. Relying on an analytical-comparative method, this article examines the perceptions of Abu Hamid al-Ghazali and Ibn Arabi regarding the concept of “Divine Accompaniment” and identifies the points of convergence and divergence in their perspectives. Al-Ghazali elucidates the concept of God’s “Subsistent Accompaniment” in his works, including Ihya’ Ulum al-Din, Al-Radd al-Jamil li-Ilahiyyat 'Isa bi-Sarih al-Injil, Kimiya-yi Sa’adat, Mizan al-'Amal, Mishkat al-Anwar, Fada’il al-Anam (from his Rasail), and Jawahir al-Qur’an. Similarly, Ibn Arabi explains the concept of “Divine Accompaniment” through his theory of “Oneness of Being” (Wahdat al-Wujud) in works such as Fusus al-Hikam, Al-Futuhat al-Makkiyya, and Kashf al-Ma’na ‘an Sirr Asma’ Allah al-Husna. The findings of this research indicate that both thinkers affirm the permanent accompaniment of God with His creation; however, each approaches the issue from a different perspective and utilizes distinct terminology. In al-Ghazali’s thought, “Divine Accompaniment” is closely linked to the concepts of “purification of the soul” (tazkiyat al-nafs), “meditation/watchfulness” (muraqaba), and the presence of God in the heart of the believer, reflecting the relationship between divine accompaniment, obedience, servitude ('ubudiyya), and practical mysticism. In contrast, for Ibn Arabi, “Divine Accompaniment” is explained from the perspective of Wahdat al-Wujud and the presence of God through the very essence of beingness ('ayn al-'ayniyya) with creatures. Therefore, “accompaniment” in al-Ghazali’s thought is centered on the connection between the Creator and the created within the realm of spiritual journeying (suluk) and righteous action, whereas in Ibn Arabi’s thought, it is centered on the manifestation (tajalli) of Divine Names and Attributes within the framework of both transcendence (tanzih) and immanence (tashbih).
Keywords
Ibn ʿArabī
Abū Ḥāmid al-Ghazālī
divine accompaniment
sustaining accompaniment
unity of being
قرآن کریم. (1398). ترجمۀ محمدمهدی فولادوند. تهران: انتشارات پیام عدالت.
نهج البلاغه. (138۵). ترجمه محمد دشتی، قم: موسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین.
آشتیانی، جلال‌الدین. (1370). شرح مقدمۀ قیصری بر فصوص‌الحکم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (137۵). منطق و معرفت در نظر غزالی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (138۶). فصوص‌الحکم. ترجمۀ محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (139۵). کشف المعنی عن سر اسماء لله الحسنی. ترجمۀ علی زمانی قمشه‌ای. قم: آیت اشراق.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (بی‌تا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار الصادر.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1۴12ق). لسان العرب. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
ایزوتسو، توشیهیکو. (1361). خدا و انسان در قرآن. تهران: چاپخانۀ بهمن.
بقلی شیرازی، ابومحمد روزبهان بن ابی‌نصر. (1393). کشف الاسرار و مکاشفات الانوار. ترجمۀ مریم حسینی. تهران: انتشارات سخن.
برخورداری، زینب و محمدی جمال، محدثه. (1398). فرایند مابعدالطبیعی‌سازی همراهی الهی در نظریۀ «معیت قیومیۀ صدرایی». پژوهش‌های هستی‌شناختی، شمارۀ 16، 187-208.
جندی، مؤیدالدین. (بی‌تا). شرح فصوص الحکم. بی‌جا: بی‌نا.
جهانگیری، محسن. (137۵). محیی‌الدین ابن‌عربی چهرۀ برجستۀ عرفان اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حسن‌زاده آملی، حسن. (1378). ممد الهمم در شرح فصوص الحکم‏. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏.
حیدری، احسان. (1401). مفهوم‌شناسی و بررسی مصادیق معیت الهی در قرآن کریم و نهج البلاغه. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. اهواز: دانشگاه شهید چمران.
چیتیک، ویلیام. (1388). طریق عرفانی معرفت محیی‌الدین ابن‌عربی. ترجمۀ مهدی نجفی افرا. تهران: جامی.
دهباشی، مهدی. (1388). تفسیر حکمی معیت حق تعالی با جهان هستی در کتاب و سنت. پژوهش‌نامۀ قرآن و حدیث، شمارۀ 6، 7-28.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1383). المفردات فی غریب القرآن، تهران: انتشارات مرتضوی.
رحیمی، الهه. (1389). معیت ذات الهی با موجودات در فلسفۀ مشاء و حکمت صدرا. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. قم: دانشگاه باقرالعلوم.
رحیمیان، سعید. (139۵). مبانی عرفان نظری. تهران: سمت.
رضایی، فریبا. (1404). بازتاب تجربۀ معیت الهی در قرآن کریم از منظر معناشناسی شناختی با تأکید بر استعاره‌های مفهومی و فضاهای ذهنی آمیخته. رسالۀ دکتری. مازندران: دانشگاه مازندران.
زمانی، مهدی. (1392). صفت قیومیت خداوند و نتایج آن در آینۀ حکمت متعالیۀ صدرالمتألهین. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، شمارۀ 12، 65-82.
سجادی، جعفر. (1338). فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی. به اهتمام حسام‌الدین قهاری. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
سجادی، جعفر. (1370). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: انتشارات طهوری.
عفیفی، ابوالعلا. (1380). شرحی بر فصوص الحکم: شرح و نقد اندیشۀ ابن‌عربی. ترجمۀ نصرالله حکمت. تهران: انتشارات الهام.
سیدحسینی، سیده زینب. (1393). بررسی تطبیقی مسئلۀ معیت خداوند با اشیا با تأکید بر آراء تفسیر صدرا در فلسفۀ صدرایی. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. قم: دانشگاه قم.
عبداللهی، منصور. (1404). بررسی تطبیقی صفت معیت حق‌تعالی با خلق از دیدگاه متکلمان و فلاسفۀ اسلامی. رسالۀ دکتری. تبریز: دانشگاه تبریز.
عین‌القضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمد. (19۶2م). زبدة ‌الحقایق. پاریس: دار بیبلیون‏.
غزالی، ابوحامد. (1398). ترجمه و تحلیل جواهر القرآن. به ضمیمۀ نگرش عین‌القضات همدانی و مولانا جلال‌الدین به قرآن کریم. تهران: نگاه معاصر.
غزالی، ابوحامد. (1333). فضائل الانام من رسائل حجة‌ الاسلام امام زین‌الدین ابوحامد غزالی. ترجمۀ عباس اقبال. تهران: انتشارات ابن‌سینا.
غزالی، ابوحامد. (13۶۴). مشکاة الانوار. ترجمۀ صادق آیینه‌وند. تهران: انتشارات امیرکبیر.
غزالی، ابوحامد. (1380). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیوجم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
غزالی، ابوحامد. (1۴20ق). الرد الجمیل لإلهیۀ عیسی بصریح الانجیل. بیروت: المکتبة العصریة.
غزالی، ابوحامد. (138۶). احیاء علوم الدین. ترجمۀ مؤید‌الدین خوارزمى‏. تصحیح حسین خدیوجم. تهران: نشر علمی و فرهنگی.
قونوی، صدرالدین. (1۴1۶ق). مصباح الانس. ترجمۀ محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
قیصری، داوود بن محمد. (137۵). شرح فصوص‌ الحکم ابن‌عربی. تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
قیصری، داوود بن محمد. (1387)، شرح فصوص‌ الحکم ابن‌عربی. ترجمۀ محمد خواجوی. تهران. انتشارات مولی.
کرمی، مرضیه، توحیدی، امیر و احتشامی‌نیا، محسن. (1403). تحلیل انواع معیّت الهی و راه‌های دستیابی به آن. فصلنامۀ عرفان اسلامی، شمارۀ 79، 163-177.
محمدی جمال، محدثه. (1396). نقش معیت قیومی صدرایی در تفسیر «و هو معکم اینما کنتم». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. تهران: دانشگاه تهران.
مهدیان، حمیرا. (1394). معیت خدا با انسان و آثار تربیتی آن. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. قم: دانشکدۀ اصول دین.
 
 
Mystical Studies
Volume 22, Issue 1 - Serial Number 43
September 2026
Pages 395-422

  • Receive Date 23 January 2026
  • Revise Date 26 June 2026
  • Accept Date 12 August 2026
  • Publish Date 23 August 2026