حقیقت عرفانی دعا و اجابت از دیدگاه ابن‌عربی با تکیه بر فتوحات و فصوص

نویسنده

دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی (دانشگاه مفید)؛ دانش آموخته سطح 4 حوزۀ علمیه قم

چکیده

خواستن، زاییدۀ نیاز و در بطن خود آبستنِ توجه به عامل برآورندۀ نیاز است. و زندگی روزمرۀ آدمی همراهِ بسیاری از نیازمندی‌هاست. از نظر ابن‌عربی توجه انسان به خداوند و ابراز نیازمندی به او حقیقت دعا را تشکیل می‌دهد و اجابت قطعی دعا در آیات و روایات تنها ناظر به این مقدار است‌ که مقوّم ماهیت دعاست. اما اجابتِ خواستۀ داعی که پس از این توجه بیان می‌شود، بیرون از حقیقت دعا و مشروط است. دو شرط اساسی اجابت این است ‌که به‌مقتضای مصلحت داعی و مطابق قضا و قدر الهی باشد. ابن‌عربی با توجه به حقیقت دعا و محوریت این دو عامل در خواستۀ بیرون از ماهیت دعا، اجابت را به لبّیکی، اجابت عین، اجابت بدل و اجابت بطیء و سریع تقسیم کرده است. در نظام عرفانی ابن‌عربی، دعا رشتۀ اتصال نمود و بود، تأمین‌کنندۀ آرامش دنیوی و سبب دریافت فیوضات از منبع فیض است. و از جمله شرایط اجابت، توجه تام به خداوند، طهارت ظاهر و باطن، اضطرار، توسل و انقیاد در برابر اوست. ابن‌عربی بر پایۀ فهم عمیق از دین و دست یافتن به مراتب شهود عرفانی، به‌خوبی از حقایق مربوط به دعا پرده برداشته است. در این مقاله پس از تحلیل آراء او دربارۀ ماهیت دعا و اقسام آن، حقیقت و اقسام اجابت، آداب و شرایط اجابت به این‌دست سؤالات پاسخ داده‌ایم که با وجود وعدۀ اجابت قطعی از سوی خداوند آیا دعایی هست که اجابت نشود؟ چرا برخی دعاها اجابت نمی‌شوند؟ دلیل اجابت عاجل و آجل دعاها چیست؟ دعاکننده چه و چگونه بخواهد تا خواسته‌اش قرین اجابت باشد؟
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Mystical Nature and Truth of Prayer and Answer from the Perspective of Ibn ʿArabī with Emphasis on al-Futūḥāt al-Makkīyah and Fuṣūṣ al-Ḥikam

نویسنده [English]

  • Yazdan Mohammadi

Ph.D student of Islamic Philosophy and Theology (Mofid University); Graduate of Level 4 of Qom Seminary

چکیده [English]

.
Wanting is the product of need, and implies paying attention to the agent who fulfills the need. Moreover, human daily life is filled with many needs. According to Ibn ʿArabī, human attention to God and expressing one’s neediness to Him constitutes the truth of prayer and the definite answer to prayer in verses and narrations is only related to this extent that is the essence of prayer. But the supplicant’s request that is expressed after this attention is outside the truth of prayer and conditional. The two main conditions for answering are that it be in line with the interest of the supplicant and in line with the divine decree and destiny.
Ibn ʿArabī, with regard to the truth of prayer and the centrality of these two factors in the request outside the essence of prayer, has divided the answer into four types: Labbayki, Identical ('Ayn) answer, Alternative (Badal) answer, and Delayed and Immediate answer. In Ibn ʿArabī’s mystical system, prayer is the connecting thread of manifestation and existence, providing worldly peace and a cause for receiving emanations (fayḍ) from the source of grace (fayḍ). Among the conditions for receiving an answer are complete attention to God, outward and inward purity, distress, intercession and submission to Him. Ibn ʿArabī, based on a deep understanding of religion and attaining the levels of mystical intuition, has well revealed the truths related to prayer. In this article, I have analyzed his views on the nature of prayer and its types, the truth and types of answer, etiquette and conditions of answer, and answered such questions as: despite God’s definite promise to answer, is there a prayer that is not answered? Why are some prayers not answered? What is the reason for the immediate and delayed answers to prayers? What and how should the supplicant ask so that his request is accompanied by an answer?

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Ibn ʿArabī
  • God's acceptance
  • Prayer before God
  • Inherent Gifts
  • Divine bestowal
  1. ابن‌عربى، محیى‌الدین (۱۹۹۴م)، ‏ الفتوحات المکیه، تحقیق و تصحیح عثمان یحیى، بیروت، دار احیاء‌ التراث العربى‏.
  2. ــــــــ (بی‌تا)، الفتوحات المکیه، بیروت: دار الصادر‏.
  3. ــــــــ (1946م‏)، فصوص الحکم‏، قاهره: دار إحیاء الکتب العربیه.
  4. ــــــــ (1367ق)، مجموعة رسائل ابن‌عربى، بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.
  5. ــــــــ (1421ق)‏، مجموعة رسائل ابن‌عربى، بیروت: دار المحجة البیضاء.
  6. ابن‌أبی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین (1405ق‏)، عوالی ‌اللئالی‌ العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، تحقیق و تصحیح مجتبى‏ عراقى، قم: دار سید الشهداء للنشر.
  7. ابن‌شعبه حرانى، حسن ‌بن‌ على (1363)، تحف العقول‏، تحقیق و تصحیح على‌اکبر غفارى، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‏.
  8. ابن‌بابویه، محمد بن ‌على، (1385)، علل الشرائع‏، قم: کتابفروشى داورى‏.
  9. ـــــــــ (1376)، الأمالی، تهران: کتابچى‏.
  10. ابن‌أبی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله‏ (1404ق‏)، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، تحقیق و تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم‏، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
  11. ارشدریاحی، علی و زارع، فاطمه (1392)، «مسئلۀ دعا در اندیشۀ ابن‌عربی و ملاصدرا»، پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، دورۀ 7، شمارۀ 2، 1ـ24.
  12. پورطولمی، منیرالسادات و کاظم‌خانی، سلام‌الله (1395)، «دعا و طلب در عرفان نظری»، پژوهش‌نامه عرفان، شمارۀ 14، 25ـ37.
  13. جندى‏، مؤیدالدین (‏1423ق)‏، شرح فصوص الحکم، تحقیق و تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانى، قم: بوستان کتاب.‏
  14. حسن‌زاده آملى، حسن‏ (1378)، ممدّ الهمم در شرح فصوص ‌الحکم‏، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏.
  15. راغب اصفهانى، حسین ‌بن ‌محمد (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن‏، تحقیق و تصحیح صفوان عدنان‏ داوودى، بیروت، دمشق: دار القلم الدار الشامیة.
  16. قیصرى، داود (1375)، شرح فصوص‌ الحکم، تحقیق و تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانى، تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى‏.
  17. کاظمی‌تبریز، میترا (۱۳۹۴)، حکمت نیایش و پرستش از دیدگاه ابن‌عربی، استاد راهنما: پرویز عباسی داکانی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران.
  18. کلینى، محمد بن ‌یعقوب، (1407ق)، الکافی (ط- الاسلامیه)، تحقیق و تصحیح على‌اکبر غفارى و محمد آخوندى، ‏تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  19. لایقی، آیدین (۱۳۹۷)، جایگاه دعا در نظام هستی‌شناسی ابن‌عربی، استاد راهنما: حسن ابراهیمی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران.
  20. مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى‏ (1403ق‏)، بحار الأنوار، تحقیق و تصحیح جمعى از محققان‏، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
  21. معموری، علی (۱۳۸۶)، «بررسی سنت استدراج در قرآن و میراث تفسیری»، شمارۀ 1، 103ـ128.
  22. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  23. مولوی، جلال‌الدین محمد (1373)، مثنوى معنوى‏، تحقیق و تصحیح توفیق سبحانى‏، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت اسلامى‏.
  24. محمودی، مریم و ولی‌محمدآبادی، مهدیه (1395)، «دعا از دیدگاه ابن‌عربی و مولانا»، فصلنامه عرفان اسلامی، دورۀ 13، شمارۀ 50، 147ـ162.
  25. هاشمى خویى، میرزا حبیب‌الله، (1400ق‏)، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه (خوئى)، ترجمۀ حسن حسن‌زاده آملى و محمدباقر کمره‌اى، تحقیق و تصحیح ابراهیم میانجى، ‏تهران: مکتبة الاسلامیه.
دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 35
35
فروردین 1401
صفحه 271-298
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 29 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401