1
استادیار گروه ادیان و عرفان دانشگاه شهید مدنی آذربایجان (نویسندۀ مسئول)
2
دانشآموخته کارشناسیارشد ادیان و عرفان دانشگاه شهید مدنی آذربایجان
چکیده
ابوحامد غزالی بهعنوان شخصیتی چندوجهی، در آثار خویش توجه ویژهای به مفهوم قرآنی صراط مستقیم داشته است. مسئلۀ اصلی این پژوهش، تبیین مفهوم صراط مستقیم و راههای دستیابی به آن و بهتعبیری دیگر، پردازش عرفانی صراط مستقیم در اندیشۀ غزالی است. نوشتار حاضر به روش توصیفیتحلیلی و بهصورت کتابخانهای انجام یافته است. یافتههای این پژوهش گویای این است که غزالی، صراط مستقیم را راه سلامت معرفی کرده است و حرکت در صراط مستقیم را سبب نجات و رستگاری انسان میداند. این راه سلامت، که غزالی از آن به «دُرّ ازهر» نام میبرد، بهمثابۀ توحید، شکرگزاری، راه حج، پل صراط و قوس صعودی است. تمامی این مفاهیم در یک نقطۀ مهم با هم تلاقی دارند که حاکی از مسیر و راهی است که انسان باید برای رستگاری و نجات، در آن استقامت و مداومت داشته باشد. غزالی راههای دستیابی به صراط مستقیم را داشتن ایمان و رعایت اخلاقی دینی بیان کرده است. از نظر وی داشتن ایمان و رعایت اخلاق دینی، همزمان سبب حرکت در صراط مستقیم میشود و هیچکدام از این دو، بهتنهایی نمیتواند انسان را به سرمنزل مقصود برساند. در اندیشۀ غزالی، اخلاق، زمانی ارزشمند است که ابتنای بر ایمان و دینی باشد. غزالی بر اساس نظریۀ فرمان الهی، اطاعت از هر آنچه را که خداوند امر یا نهی کرده است، واجب میداند.
قشیری، عبدالکریم بن هوازان (1971م)، لطائف الاشارات، بیروت: انتشارات دار الکتب العلمیه.
ــــــــ (1374)، رسالۀ قشیریه، ترجمۀ بدیعالزمان فروزانفر، تهران: نشر علمی و فرهنگی.
کاشانی، عبدالرزاق (1370)، شرح فصوص الحکم، قم: بیدار.
کاشانی، فیض (1388)، تفسیر صافی، ترجمۀ جمعی از مترجمان با نظارت عقیقی بخشایشی، قم: چاپ نوید اسلام.
کمپانی زارع، مهدی (1398)، ترجمه و تحلیل و نقد جواهر القرآن ابوحامد غزالی، تهران: نگاه معاصر.
مالمیر، محمدابراهیم و ترکاشوند، مریم (1393)، «تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابنعربی و برخی از شارحان نظریههای عرفانی او»، مجلۀ ادیان و عرفان، سال چهلوهفتم، شمارۀ 1، 121ـ146.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1992م)، بحار الانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محلی، جلالالدین محمد و سیوطی، جلالالدین عبدالرحمن (1397)، تفسیر جلالین، ترجمۀ حسین رستمی، ارومیه: انتشارات حسینی اصل.
میبدی، احمد بن محمد (1389)، تفسیر کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران: انتشارات ارمغان طوبی.
میرزایی، سجاد و حاجی ابراهیم، رضا (1398)، «دیدگاه تفسیری صدرالمتألّهین دربارۀ "صراط" و "صراط مستقیم" در قرآن کریم»، نشریه علمی مطالعات تفسیری، سال دهم، شمارۀ 39، 117ـ126.
هولمز، رابرت ال (1391)، مبانی فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ مسعود علیا، تهران: نشر ققنوس.
مطالعات عرفانی