مطالعات عرفانی

تحلیل استعارۀ ساختاری «روح» در مرصاد العباد نجم‌الدین رازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اراک، اراک، ایران

10@22052/se.2025.115070

چکیده

استعاره‌های مفهومی (Conceptual Metaphor)، یکی از مهم‌ترین ابزارهای شناختی برای تبیین مفاهیم انتزاعی در متون عرفانی فارسی هستند. در کتاب مرصاد العباد نجم‌الدین رازی، مفهوم روح و سیر تربیتی آن، به‌واسطۀ مجموعه‌ای از استعاره‌های ساختاری برجسته تشریح شده است؛ بااین‌حال، این حوزه تاکنون کمتر به‌طور نظام‌مند تحلیل شده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی‌تحلیلی، به واکاوی ساختار و نگاشت‌های مفهومی برخی از مهم‌ترین استعاره‌های مرتبط با روح (ازجمله استعاره‌های طفل، بذر و زندانی) در مرصاد العباد می‌پردازد. این استعاره‌ها نه‌تنها سازوکار تربیت و کمال روح را تبیین می‌کنند، بلکه امکان تفسیر جدیدی از ساخت مفهومی اندیشۀ عرفانی فارسی فراهم می‌کنند. برای استخراج داده‌ها، کل اثر به‌شیوۀ مطالعۀ متن‌پایه بررسی و استعاره‌ها با معیار تکرار، برجستگی و نقش در فرایند تربیت روح گزینش شد. با توجه به دستاورد پژوهش، هدف از تربیت و پرورش روح آن است تا به مرتبۀ کمال، تحلیه و به معرفت الهی برسد. به بیانی دیگر، سیر تربیت روح باید به‌گونه‌ای باشد که دوباره به مقام قرب الهی و موطن اصلی خود برگردد و به مرتبۀ فنای در حق برسد.

کلیدواژه‌ها

منابع
قرآن کریم. (1378). ترجمۀ ناصر مکارم شیرازی. قم: نسل جوان.
امیدعلی، حجت‌الله. (1400). تحلیل خشم در مثنوی مولوی براساس نظریۀ استعارۀ مفهومی لیکاف. متن‌پژوهی ادبی، دورۀ 25، 60-85..
بهاء‌ ولد، بهاء‌الدین محمد بن حسین خطیبی. (1338). معارف. تصحیح و مقدمۀ بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: طهوری.
تراویک، باکنر. (1373). تاریخ ادبیات جهان. ترجمۀ عربعلی رضایی. تهران: فرزان.
جبری، سوسن. (1387). استعاره در زبان میبدی. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی کاوش‌نامه، 9 (17)، 29-57.
رازی، نجم‌الدین. (1386). مرصاد العباد. به اهتمام محمدامین ریاحی. چ12. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
زرین فکر، مژگان، صالحی‌نیا، مریم، و مهدوی، محمدجواد. (1392). استعارۀ مفهومی رویش در معارف بهاء ولد. دوفصلنامۀ ادبیات عرفانی، 5 (9)، 138-172.
سلطانی، فاطمه و میرهاشمی، طاهره. (1398). بررسی استعارۀ مفهومی جهان هستی درخت است در متون عرفانی. دوفصلنامۀ علمی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا(س)، 11 (20)، 7-31.
سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم. (۱۳۷۴). حدیقة الحقیقه. تصحیح و تحشیۀ مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
سهروردی، شهاب‌الدین. (1372). حکمت ‌الاشراق. تصحیح هانری کربن. تهران: طرح نو.
صفوی، کوروش. (1394). از زبان‌شناسی به ادبیات. تهران: سورۀ مهر.
طاهری، زهرا. (1395). بررسی سبک‌شناسانۀ زبان تصویری مرصاد العباد. انجمن ترویج زبان و ادبیات فارسی ایران. دانشگاه گیلان، 11 (25)، 142-157.
عطار، فریدالدین. (1373). دیوان. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: نگاه.
قاسم‌زاده، حبیب‌الله. (1379). استعاره و شناخت. تهران: فرهنگیان.
کِوچش، زُلتان. (1393). مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره. ترجمۀ شیرین پورابراهیم. تهران: سمت.
گلفام، ارسلان و یوسفی‌راد، فاطمه. (1381). زبان‌شناسی‌شناختی و استعاره. تازه‌های علوم‌شناختی، شمارۀ 3، 46-95.
لیکاف، جرج و جانسون، مارک. (1396). استعاره‌هایی که باور داریم. ترجمۀ راحله گندمکار. تهران: علمی.
محمدی‌کله‌سر، علیرضا. (1393). نقش تأویل در گسترش زبان عرفان. نشریۀ علمی‎پژوهشی پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهرگویا)، 8 (2)، پیاپی 27، 99-122.
محمدی، مژگان و همکاران. (1398). تحلیل کارکرد تعلیمی خوشه‌های تصویری در مرصاد العباد. پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، 11 (43)، 1-26.
مولوی، جلال‌الدین محمد. (1388) غزلیات شمس تبریزی. مقدمه و گزینش و تفسیر محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: سخن.
میرحسینی، مژگان و کنعانی، ابراهیم. (۱۳۹۹). تحلیل شناختی استعاره‌های دل در مرصاد العباد. متن‌پژوهی ادبی، شمارۀ 86، 6384-284.
هاشمی، زهره. (1389). ﻧﻈﺮیۀ اﺳﺘﻌﺎرۀ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ از دﻳﺪﮔﺎه ﻟﻴﻜﺎف و ﺟﺎﻧﺴﻮن. ادب‌پژوهی، ﺷﻤﺎرۀ 12، 119-140. 
Lakoff, G. (1993). The contemporary theory of metaphor, In Geeraerts, Dirk (Ed.). (2006) Cognitive linguistics: basic readings (Cognitive linguistics research; 34). Mouton de Gruyter Berlin, New York, pp. 185-238.
مطالعات عرفانی
دوره 20، شماره 2 - شماره پیاپی 40
دی 1403
صفحه 313-338
  • تاریخ دریافت: 08 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری: 22 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 09 مرداد 1404
  • تاریخ انتشار: 17 شهریور 1404