نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• یحیی کاردگر ¹
• محمد فولادی ²
• زهره رحیمی زارع ³

¹ استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم

² دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم

³ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم

چکیده

چشتیه، نام سلسله‌ای از طریقت‌های صوفیه در هند است. آن‌ها مانند دیگر فرقه‌های تصوف، دارای آداب‌ورسوم و عقاید خاصی هستند و شریعت را بر طریقت ترجیح می‌دهند. نظام‎الدین اولیا یکی از بزرگان این فرقه در شبه‌قارۀ هند است. اصول فرقۀ چشتیه در مجالس و ملفوظاتش انعکاس ویژه‌ای دارد و از تک‌نگاری‌های مجالس او به‌خوبی می‌توان اندیشه‌های او و آموزه‌های فرقۀ چشتیه را دریافت. امیرحسن سجزی و امیرخسرو دهلوی، از مریدان او ، سخنان شیخ خود را با عنوان فوائد الفؤاد، افضل الفواید و راحة المحبین گرد آورده‌اند. مقاله با رویکردی توصیفی، تحلیلی و تطبیقی افکار عرفانی، آموزه‌های اخلاقی و کلامی شیخ را بر مبنای این آثار بررسی و تحلیل کرده است. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که نظام‌الدین اولیا عارفی حنفی‌مذهب است و از دیدگاه کلامی در بحث جبر، اختیار و رؤیت خدا دنباله‌رو مکتب اشعری است. محوری‌ترین آموزه‌های نظام‌الدین، تأکید فراوان او در پایبندی به شریعت است. تأکید به انجام فرایض و مستحبات، تلاوت قرآن و توجه به اذکار از پایبندی او به شریعت حکایت می‌کند. بیان روشن احوالات و مقامات سلوک، تبیین دقیق موانع سلوک، توجه فراوان به آموزه‌های اخلاقی و سرانجام توجه به ابعاد اجتماعی انسان و پیوند آن با آموزه‌های عرفانی از مهم‌ترین نکاتی است که در مجالس شیخ برجسته شده است. ازاین‌رو می‌توان گفت شریعت، طریقت، اخلاق، انسان و اجتماع واژه‌های کلیدی مجالس شیخ هستند و این واژه‌ها از وسعت دید شیخ و آموزه‌های فرقۀ چشتیه حکایت دارد.

کلیدواژه‌ها

• نظام‌الدین اولیا
• مجالس صوفیانه
• تک‌نگاری
• فوائد الفؤاد
• افضل‌ الفواید
• راحة المحبین