نوع مقاله : مقاله علمی -ترویجی

نویسندگان

• هاتف سیاهکوهیان ¹
• حسین حسن رضایی ²

¹ دانشیار گروه ادیان و عرفان ، واحد تاکستان، دانشگاه آزاد اسلامی، تاکستان، ایران.

² استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

تجلیل آشکار قلندریات از اعمال ممنوعه و شخصیت‌های هنجارشکن و تجاوز آشکار این نوع شعر به نمادها و نشانه‌های شریعت اسلامی و تخطی از هنجارهای اجتماعی- مذهبی، بسیاری از مخاطبان آن را شگفت‌زده کرده است. برخی محققان این اشعار را از منظر تاریخی نگریسته و در پی کشف رابطۀ این نوع شعر با جنبش‌‌های آنتی‌نومیستی از قبیل اباحیه در دورۀ میانۀ اسلامی بوده‌اند. بسیاری از محققان نیز در شیوه‌ای همگرا با صوفیه، نمادها و تصاویر هنجارستیز این نوع شعر را به طرق مختلف با چارچوب متافیزیکی سنت هرمنوتیک صوفیانه (تأویل) پیوند ‌داده و آن‌ها را اشارات نمادین رمزگذاری‌شده‌ در زبان شاعرانه دانسته‌اند که تنها به کمک مواد هرمنوتیکی صوفیانه قابل رمزگشایی است. در این میان، آنچه در این بحث‌ها نادیده گرفته شده، بررسی ساختار شعری یا بوطیقای قلندریات، و چگونگی شکل‌گیری آن در درون نظام ژانرهای اولیۀ شعر فارسی است. این پژوهش با گذر از تحلیل نمادگرایانه، و بدون آنکه تصاویر شاعرانه پویا در قلندریات را به کهن‌الگوها و نمادهای ازپیش‌تعیین‌شدۀ صوفیانه فروبکاهد، به روش توصیفی و تحلیلی و با بررسی نمونه‌ای از عطار، نشان می‌دهد که «شعر قلندری» چگونه ساختار شعری کارناوالی و هتروتوپیک خود را ازطریق گفت‌وگو و مناظره با دو گونۀ شعری «زهدیات» و «مدحیات» پیکربندی می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• قلندریات
• زهدیات
• مدحیات
• ادبیات صوفیانه
• هتروتوپیا