تحلیل گفتمان انتقادی حکایات بایزید بسطامی در تذکرةالاولیاء عطار بر اساس نظریه تئون ون‌دایک

بایزید بسطامی از عارفان سکری مذهب قرن دوم و سوم و سلسله جنبان مکتب خراسان بوده است. تحلیل گفتمان انتقادی، نظریه‌ای بینارشته‌ای است و تلاش آن کشف معنای پنهان متن است. تئون‌ ون‌دایک یکی از نظریه‌پردازان معروف این نظریه است. وی در رویکرد خود از مربع ایدئولوژی نام برده و با تقابل افراد به دو گروه خودی و غیر‌خودی به تفسیر و رمزگشایی متن پرداخته است. تلاش این پژوهش بر آن بوده است تا بر اساس نظریه تحلیل گفتمان انتقادی تئون ون‌دایک و با روش توصیفی ـ تحلیلی به تحلیل حکایت‌های بایزید در تذکرة‌الاولیاء عطار بپردازد. از این پژوهش این نتیجه به دست می‌آید که بایزید علی‌رغم مشرب عرفانی خویش و اهتمام به سکر و فنای عرفانی، به شریعت و سنت سخت استوار بوده‌ و هم‌چنین خود را در برابر مسائل مهم به ویژه شریعت و ارشاد مردم و جامعه مسئول می‌دانسته‌ است، بر همین مبنا بایزید بسطامی در حکایات خود با کاربرد بیشتر ایدئولوژی‌هایی چون صفت منفی، بازنمایی منفی، مباحثه، گوا‌همندی و... بزرگان عصر، عوام‌فریبان و نامحرمان بارگاه احدیت، آنان که تنها ظاهر شریعت را دریافته‌اند و احیاناً دین را دست‌مایۀ رسیدن به اهداف دنیوی کرده‌اند، نقد کرده‌است تا سره از ناسره جداگردد و افراد جامعه با سیرت عارفان و عالمان حقیقی و مبانی حقیقی شریعت آشنا گردند.