معیّت الهی در آراء ابوحامد غزالی و ابن عربی

«معیّت الهی» از جمله مفاهیم بنیادین کلامی، فلسفی و عرفانی است. این مقاله، با تکیه بر روش تحلیلی – تطبیقی بر بنیاد این مسأله شکل می گیرد که ابوحامد غزالی و ابن عربی چه تلقی از مفهوم «معیّت الهی» داشته اند و نکات اشتراک و اختلاف دیدگاه آنان در این زمینه چیست. غزالی در کتب احیاء علوم الدین، الرد الجمیل لإلهیۀ عیسی بصریح الانجیل، کیمیای سعادت، میزان العمل، مشکاة الانوار، فضائل الانام من رسائل و جواهر القرآن، به تبیین معیّت قیومی خداوند پرداخته است. ابن عربی نیز در آثار فصوص الحکم، الفتوحات المکیّه و کشف المعنی عن سر اسماء لله الحسنی، مفهوم «معیّت الهی» را با ارائه نظریۀ «وحدت وجود» تبیین کرده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هر دو اندیشمند به همراهی دائمی خداوند با مخلوقات قائل هستند، اما هر کدام از منظری متفاوت و با استفاده از اصطلاحات خاص به تببین این مسئله پرداخته اند. در نزد غزالی، «معیّت الهی» بیشتر با مفاهیم «تزکیه نفس»، «مراقبه» و حضور خداوند در قلب مؤمن پیوند خورده است که نشان دهنده رابطه «معیّت الهی» با اطاعت، عبودیت و عرفان عملی است؛ در حالی که در نزد ابن عربی «معیّت الهی» از منظر «وحدت وجود» و حضور خداوند در عین عینیت با موجودات تبیین می شود. بنابراین «معیّت» در اندیشۀ غزالی، بر محور ارتباط میان خالق و مخلوق در مقام سلوک و عمل صالح استوار است، اما در اندیشه ابن عربی، بر محور تجلّی اسماء و صفات الهی در عین تنزیه و تشبیه قرار دارد.