نگاهی انتقادی به زهدانگاریِ اخلاق در کتاب «الزهد» ابن اعرابی

چکیده:


تبیین جایگاه زهد در بین فضیلت‌های اخلاقی از جمله مسائلی است که علیرغم اهمیّت آن در معرفی میراث اسلامی و احیاء نظریه های اخلاقی در سنّت اسلامی، کمتر در پژوهش های اخلاقی مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله می کوشد با روشی تحلیلی، نسبت بین زهد و اخلاق را در اندیشه ابن‌اعرابی به عنوان یکی از زهدنویسانِ قرن سوّم هجری، مورد بررسیِ انتقادی قرار دهد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ابن‌اعرابی، زهد را به مثابه تمام اخلاق دانسته و با نگارش کتابی با عنوان «الزهد» در پی نگارش کتابی در باب اخلاق بوده به نوعی که بتواند نظریۀ ارزش و فضیلت‌های اخلاقی را در آن منعکس کند. درعین‌حال، وی تبیین ناقص از اخلاق را در کتاب الزهدِ خود ارائه نموده و برخی از فضائلِ بنیادینِ اخلاقی از جمله حکمت، عدالت، ایثار، و عفت را علیرغم محوری بودنِ آن‌ها در تبیینِ خود از اخلاق مورد بحث قرار نداده است. به همین جهت، می‌توان گفت ابن اعرابی در عینِ پایبندی به تقریری از زهد به‌مثابه کلّ اخلاق، در تبیین اخلاق به‌عنوان یک شبکه منسجم از فضائل و رذائل، موفق نبوده است.