الهیات عاشقانه و ملزوماتش در مکتوبات شیخ احمد سرهندی

نوع مقاله : مقاله علمی -ترویجی

نویسندگان
منصور نیک پناه 1
نصیر احمد سیدزاده 2
جلال الدین گرگیچ 3
1 منصور نیک پناه،دانشیارزبان و ادبیات فارسی، گروه ادبیات فارسی، دانشگاه سراوان، سراوان
2 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سیستان و بلوچستان،
3 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد و مدرس مدعو دانشگاه فرهنگیان (پردیس شهید مطهری زاهدان)
10.22052/se.2026.256507.1229
چکیده
عشق از موضوعات اساسی عرفان اسلامی است و این واژه با ادب فارسی، به‌ویژه ادبیات عرفانی، کاملاً عجین شده است. شاعران و عارفان، این واژه را به‌کثرت به‌کار برده و به آن تقدس بخشیده‌اند. شیخ احمد سرهندی نیز که یکی از عرفای مشهور فرقۀ نقشبندیه در قرن دهم و یازدهم هجری به ‌شمار می‌رود، در مکتوباتش به این کلیدواژۀ اساسی پرداخته است. این مقاله بر آن است تا با روش تحلیل متن، به بررسی موضوع عشق و محبت در مکتوبات شیخ سرهندی بپردازد و به این پرسش پاسخ دهد که عشق چه جایگاهی در دستگاه عرفانی او دارد و وی در مکتوباتش چه اوصافی را برای عشق برشمرده است. نتایج داده‌ها نشان می‌دهد که شیخ سرهندی ضمن اینکه عشق را مانند دیگر عارفان از مقامات سلوک به‌ شمار آورده، به‌نحوی ابتکاری اوصاف قابل توجهی از آن را شناسایی و بیان کرده است. او عشق و حب را زیرمجموعۀ خلّت می‌داند و به نظر او خلّت هم از جانب موجِد باری‌تعالی (= خدا)، باعثِ ایجاد شده و هم از جانبِ موجود (= مخلوقات)؛ حتی عدم نیز در خلوتخانۀ خود به برکت خلّت است که به نیستی خود ساخته و واسطۀ وجود موجودات قرار گرفته است. همچنین به نظر او حب و عشق وسیلۀ انقطاع از غیر است و عبادت بدون عشق، همان خودپرستی است. نیز معتقد است وجد و رقص مخصوص مبتدیان است و کمال‌یافتگان، اهل غوغا و شور و شغب نیستند.
کلیدواژه‌ها
سرهندی
مکتوبات
عشق
مُحبّ
محبوب

  • تاریخ دریافت 23 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 08 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405