عرفان اجتماعی در گذاربه تجدد:ارزیابی عملکرد اجتماعی سلسله های صوفیانه دوره قاجار(با تاکید بر کارنامه صفی علیشاهی و انجمن اخوت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
فائزه واعظ زاده
گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)
10.22052/se.2026.257411.1302
چکیده
دورۀ قاجار یکی از دوره‌های مهم و درعین‌حال پیچیده در تاریخ تصوف ایران است. در این عصر اگرچه عملکرد متفاوت شاهان قاجار در برابر عرفا و متصوفه، دوره‌های متناقضی را برای آنان رقم زد، تحولات و آشفتگی‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی کشور، زمینه را برای بروز مجدد تمایلات عرفانی و گرایش اقشار مختلف جامعه به این جریان فراهم کرد. پژوهش حاضر، با روش توصیفی‌تحلیلی به بررسی عملکرد اجتماعی جریان‌های عرفانی و متصوفه دورۀ قاجار، با تأکید بر عملکرد فرقۀ صفی‌علیشاهی و انجمن اخوت پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عرفان و تصوف دورۀ قاجار در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی جدید، عملکردهای اجتماعی متنوع و گاه متضاد، شامل رویکردهای «سنتی» (آموزش و تداوم تولید محتوای عرفانی) و «پیشروانه» (مشارکت در تحولات سیاسی، اجتماعی و فکری و توجه به فرهنگ و هنر و...) را از خود نشان داده است. براساس یافته‌های پژوهش، جنبه‌های نوگرایی (شامل شیوه‌های نوین آموزش، تأسیس چاپخانه و انتشار روزنامه، تأسیس احزاب، اجرای نمایش‌های انتقادی، احداث مراکز درمانی و خدماتی و...) در برخی از شعب متصوفه، ازجمله مونس علیشاهی، صفی‌علیشاهی و انجمن اخوت بارزتر بوده است؛ در این میان، انجمن اخوت را می‌توان یکی از نمونه‌های تاریخیِ گذار از عرفان فردی به عرفان اجتماعی، در ایران عصر قاجار محسوب کرد. نتایج همچنین بیانگر این نکته مهم است که این جریان‌های عرفانی و متصوفه با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگی خود، در برابر تغییرات جهانی نه منفعل بوده‌اند و نه مخالف کلی، بلکه کنشگرانی فعال و اصلاحگر بوده‌اند.
کلیدواژه‌ها
تصوف
عرفان
عرفان اجتماعی
عرفان و تصوف دورۀ قاجار

  • تاریخ دریافت 21 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 02 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 22 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405