1
دانش‌آموخته دکتری تخصصی تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، گروه مطالعات عالی هنر، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، مقاله حاضر مستخرج از رساله دکتری نویسنده اول با عنوان «رویکرد فرازبانی در بازنمایی مفاهیم عرفان عملی: تبیین مراتب معنوی و بصری در نگارگری» است که به راهنمایی نویسندگان دوم و سوم در دانشکدگان هنرهای زیبا دانشگاه تهران انجام شده‌است.
2
استاد تمام گروه مطالعات عالی هنر، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران،
3
دانشیار گروه نقاشی و مجسمه سازی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
10.22052/se.2026.257450.1304
چکیده
مفهوم وحدت وجود از ابتدا یکی از موضوعات مناقشه‌برانگیز در میان فلاسفۀ مسلمان بوده وطرح آن توسط ابن‌عربی، موجی از مخالفت‌ها و اتهام به زندقه را برایش همراه داشت. این مفهوم فلسفی- عرفانی که از حیث پیچیدگی ترجمه و تفسیر آن به زبان‌هایی غیر از عربی و فارسی عمدتاً چالش‌زاست، در سایۀ مجاهدت‌های شیخ اکبر به‌مرور قوام یافته و از قرن هفتم هجری با واسطۀ قونوی، به ادبیات فارسی وارد شد و زمینۀ نفوذ آن در آثار بزرگانی همچون مولانا و حافظ فراهم آمد. یکی از مسائل مهم در پژوهش حاضر، توجه به ارتباط میان وحدت وجود و نگارگری ایرانی است و در تلاش است تا با تمرکز بر پدیده‌های خلقت از منظر ابن‌عربی، این مفاهیم را بر عناصر تصویری موجود در نگارگری ایرانی تطبیق داده و ارتباط آن‌ها را کشف نماید. پرسش اصلی تحقیق، چگونگی تأثیرپذیری نگارگر از آموزه‌های عرفانی ابن‌عربی دربارۀ وحدت وجود و نمود آن در نگارگری است. این تحقیق به‌صورت کیفی و با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و تفسیری انجام شده است. درمجموع به نظر می‌رسد اصول ابن‌عربی در لفافۀ نگارۀ ملهم از ادبیات به تصویر کشیده شده‌اند که عناصر بصری به‌ظاهر ساده دارای معانی عمیقِ هماهنگ با نظرات ابن‌عربی در وحدت وجودند. مجنون محبّی است صادق که به حبّ الهی رسیده و در موسم حج قلبش گنجایش حق‌تعالی را دارد و از عشق الهی و یگانگی با لیلی سخن می‌گوید و در ازدحام حجاج به راز و نیاز مشغول است. کعبۀ چهاروجهی نماد احاطۀ خداوند بر هستی است و نگارگر با ترسیم ماجرای حبّ مجنون و حج گزاردن او در کعبۀ چهاروجهی اشاره به «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ» (حدید: 3) دارد که اول و آخر همه‌چیز به حقی برمی‌گردد که از ظواهر و بواطن همگان آگاه بوده و شئون مختلف و تعیّنات متعدد جهان، همه جلوه‌های مختلف حقیقتی واحدند.
غلامی هوجقان, فاطمه, بلخاری قهی, حسن, و صدری, مینا. (1405). پدیدارشناسی روحانی وحدت وجود در نگاره پناه بردن مجنون به کعبه با ابتناء بر آراء ابن‌عربی. (e115770). مطالعات عرفانی, 22(1), e115770 https://doi.org/10.22052/se.2026.257450.1304
MLA
غلامی هوجقان, فاطمه, بلخاری قهی, حسن, و صدری, مینا. "پدیدارشناسی روحانی وحدت وجود در نگاره پناه بردن مجنون به کعبه با ابتناء بر آراء ابن‌عربی" .e115770 , مطالعات عرفانی, 22, 1, 1405, e115770. doi: 10.22052/se.2026.257450.1304
HARVARD
غلامی هوجقان فاطمه, بلخاری قهی حسن, صدری مینا. (1405). 'پدیدارشناسی روحانی وحدت وجود در نگاره پناه بردن مجنون به کعبه با ابتناء بر آراء ابن‌عربی', مطالعات عرفانی, 22(1), e115770. doi: 10.22052/se.2026.257450.1304
CHICAGO
فاطمه غلامی هوجقان, حسن بلخاری قهی و مینا صدری, "پدیدارشناسی روحانی وحدت وجود در نگاره پناه بردن مجنون به کعبه با ابتناء بر آراء ابن‌عربی," مطالعات عرفانی, 22 1 (1405): e115770, doi: 10.22052/se.2026.257450.1304
VANCOUVER
غلامی هوجقان فاطمه, بلخاری قهی حسن, صدری مینا. پدیدارشناسی روحانی وحدت وجود در نگاره پناه بردن مجنون به کعبه با ابتناء بر آراء ابن‌عربی. مطالعات عرفانی. 1405;22(1):e115770. doi: 10.22052/se.2026.257450.1304
مطالعات عرفانی