از بساطت ذات تا وحدت وجود؛ واکاوی تطبیقی بی‌نهایت بودن واجب تعالی در سنت فلسفی-عرفانی اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 سطوح عالی و خارج حوزه علمیه، حوزه علمیه قم، قم، ایران
2 استاد خارج و سطوح عالی فلسفه و عرفان نظری حوزه علمیه، حوزه علمیه قم، قم، ایران
10.22052/se.2026.257838.1328
چکیده
مسئلۀ بی‌نهایت بودن واجب‌الوجود از بنیادی‌ترین مباحث الهیات فلسفی و عرفانی در سنت اندیشۀ اسلامی است. فلاسفۀ مسلمان، از ابن‌سینا تا ملاصدرا، بی‌نهایت بودن خداوند را نتیجۀ مستقیم وجوب ذاتی و بساطت مطلق دانسته‌اند، درحالی‌که عارفان همین حقیقت را در قالب نظریۀ «وحدت شخصی و اطلاقی وجود» تفسیر کرده‌اند. این پژوهش با هدف تبیین تطبیقی این دو رویکرد و بررسی استلزامات منطقی و وجودی آن، به تحلیل نسبت میان بی‌نهایت بودن واجب‌الوجود و وحدت وجود پرداخته است. روش تحقیق، تحلیلی- تطبیقی است که با بهره‌گیری از مطالعۀ کتابخانه‌ای و تحلیل مفهومی آثار فلسفی و عرفانی، به مقایسۀ مبانی معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی دو مکتب می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگر بی‌نهایت بالفعل خداوند پذیرفته شود ـ که همان بساطت و وجوب از جمیع جهات است ـ ناگزیر باید وحدت شخصی و اطلاقی وجود نیز پذیرفته شود؛ زیرا در حضور وجودی بی‌حد و نامتناهی، هیچ موجودی استقلال وجودی نخواهد داشت. بر این اساس، نظریه‌هایی مانند تداخل وجودی یا دو‌ساحتی‌انگاری در هستی‌شناسی، با مبانی فلسفی بی‌نهایت بودن واجب‌الوجود سازگار نیستند. نتیجۀ نهایی تحقیق آن است که لایتناهی بودن واجب‌الوجود، هم از منظر برهان عقلی و هم از دیدگاه شهود عرفانی، به وحدت حقیقی هستی و نظام تشأن منتهی می‌شود. بدین‌سان، فلسفه و عرفان اسلامی، با وجود تفاوت در تقریر، درنهایت بر حقیقتی واحد ـ یعنی اطلاق و وحدت وجودی واجب متعال ـ اتفاق دارند.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج ‌البلاغه. گردآورنده: شریف رضی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق). الشفا: الالهیات. قم: منشورات المکتبة المرعشیة.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۱۴۰۵ق). الفتوحات المکیه. بیروت: دار صادر.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (بی‌تا). فصوص‌ الحکم. به‌کوشش ع. عفیفی. قاهره: دارالکتب المصریة.
اسپینوزا، باروخ. (۱۳۶۰). اخلاق. ترجمۀ محسن جهانگیری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
استیس، والتر ترنس. (۱۳۷۹). عرفان و فلسفه. ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی. تهران: طرح نو.
امینی‌نژاد، علی. (۱۳۹۵). عرفان نظری. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
اوپانیشادها. (۱۳۵۲). سرّ اکبر. ترجمۀ دارا شکوه. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ایزوتسو، توشی‌هیکو. (۱۳۷۸). صوفیسم و تائوئیسم: تطبیق عرفان ابن‌عربی و عرفان چینی. ترجمۀ م‍ح‍م‍دج‍واد گوهری . تهران: نشر روزنه.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶الف). تسنیم: تفسیر موضوعی قرآن کریم (جلد ۶). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶ب). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه در قرآن و عرفان. قم: مرکز نشر اسراء.
دانا، سید علیرضا و جوادی، محسن. (1397). بود و نمود؛ تحلیل دیدگاه ملاصدرا دربارۀ وحدت وجود. دوفصلنامۀ علمی حکمت صدرایی، 7 (1)، 57-70. doi: 10.30473/pms.2018.5011
دکارت، رنه. (۱۳۷۹). تأملات در فلسفهٔ اولی. ترجمۀ یدالله موقن. تهران: خوارزمی.
رمضانی، حسن. (۱۳۹۲). تحریر تمهید القواعد فی شرح قواعد التوحید و الوجود. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
سبزواری، ملاهادی. (۱۳۷۵). شرح منظومه. قم: بوستان کتاب.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (۱۳۸۰). حکمة الاشراق. تهران: انتشارات سروش.
سعیدی‌مهر، محمد، و شهیدی، سعیده سادات. (1382). بررسی تحلیلی اصل علیت بر مبنای وحدت شخصی وجود در حکمت متعالیه. پژوهش‌های فلسفی –کلامی، 4 (15-16)، 72-87.
شبستری، محمود. (۱۳۸۵).گلشن راز. تصحیح بهروز ثروتیان. تهران: امیرکبیر.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۸۲). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة. چ3. تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران ـ مک‌گیل.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۹). رسالة الولایة. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۵). نهایة ‌الحکمة. چ2. قم: بوستان کتاب.
فخرالدین رازی (فخر رازی)، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات. بیروت: دارالکتب العلمیه.
فیاضی، غلامرضا. (۱۳۹۴). شرح نهایة الحکمة. قم: مرکز بین‌المللی علوم اسلامی.
قیصری، داوود بن محمود. (۱۳۸۴). شرح فصوص‌ الحکم ابن‌عربی. قم: انتشارات بیدار.
گرجیان، علی‌اکبر. (۱۳۹۴). مقاله‌هایی در الهیات فلسفی معاصر. تهران: سمت.
گیتا، بهاگاواد. (۱۳۶۶). گیتا: کتاب مقدس هندوان. ترجمۀ ذبیح‌الله منصوری. تهران: بنگاه ترجمه و نشر.
نبویان، سید محمدمهدی و نبویان، سید محمود. (1392). وحدت وجود از دیدگاه صدرالمتألهین. آیین حکمت، ۵ (18)، 177-207.
اکبرزاده نجار، فاطمه، الهی‌منش، رضا، ابوالحسنی، رحمان و کیوانفر، محمد. (1403). بررسی مقایسه‌گونۀ اندیشۀ وحدت شخصی وجود از دیدگاه عرفا و ملاصدرا.(e209024)  پژوهشنامه مذاهب اسلامی.
یزدان‌پناه، سید یدالله. (۱۳۹۰). مبانی عرفان نظری. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
قرآن کریم.
نهج ‌البلاغه. گردآورنده: شریف رضی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق). الشفا: الالهیات. قم: منشورات المکتبة المرعشیة.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۱۴۰۵ق). الفتوحات المکیه. بیروت: دار صادر.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (بی‌تا). فصوص‌ الحکم. به‌کوشش ع. عفیفی. قاهره: دارالکتب المصریة.
اسپینوزا، باروخ. (۱۳۶۰). اخلاق. ترجمۀ محسن جهانگیری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
استیس، والتر ترنس. (۱۳۷۹). عرفان و فلسفه. ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی. تهران: طرح نو.
امینی‌نژاد، علی. (۱۳۹۵). عرفان نظری. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
اوپانیشادها. (۱۳۵۲). سرّ اکبر. ترجمۀ دارا شکوه. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ایزوتسو، توشی‌هیکو. (۱۳۷۸). صوفیسم و تائوئیسم: تطبیق عرفان ابن‌عربی و عرفان چینی. ترجمۀ م‍ح‍م‍دج‍واد گوهری . تهران: نشر روزنه.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶الف). تسنیم: تفسیر موضوعی قرآن کریم (جلد ۶). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶ب). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه در قرآن و عرفان. قم: مرکز نشر اسراء.
دانا، سید علیرضا و جوادی، محسن. (1397). بود و نمود؛ تحلیل دیدگاه ملاصدرا دربارۀ وحدت وجود. دوفصلنامۀ علمی حکمت صدرایی، 7 (1)، 57-70. doi: 10.30473/pms.2018.5011
دکارت، رنه. (۱۳۷۹). تأملات در فلسفهٔ اولی. ترجمۀ یدالله موقن. تهران: خوارزمی.
رمضانی، حسن. (۱۳۹۲). تحریر تمهید القواعد فی شرح قواعد التوحید و الوجود. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
سبزواری، ملاهادی. (۱۳۷۵). شرح منظومه. قم: بوستان کتاب.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (۱۳۸۰). حکمة الاشراق. تهران: انتشارات سروش.
سعیدی‌مهر، محمد، و شهیدی، سعیده سادات. (1382). بررسی تحلیلی اصل علیت بر مبنای وحدت شخصی وجود در حکمت متعالیه. پژوهش‌های فلسفی –کلامی، 4 (15-16)، 72-87.
شبستری، محمود. (۱۳۸۵).گلشن راز. تصحیح بهروز ثروتیان. تهران: امیرکبیر.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۸۲). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة. چ3. تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران ـ مک‌گیل.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۹). رسالة الولایة. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۵). نهایة ‌الحکمة. چ2. قم: بوستان کتاب.
فخرالدین رازی (فخر رازی)، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات. بیروت: دارالکتب العلمیه.
فیاضی، غلامرضا. (۱۳۹۴). شرح نهایة الحکمة. قم: مرکز بین‌المللی علوم اسلامی.
قیصری، داوود بن محمود. (۱۳۸۴). شرح فصوص‌ الحکم ابن‌عربی. قم: انتشارات بیدار.
گرجیان، علی‌اکبر. (۱۳۹۴). مقاله‌هایی در الهیات فلسفی معاصر. تهران: سمت.
گیتا، بهاگاواد. (۱۳۶۶). گیتا: کتاب مقدس هندوان. ترجمۀ ذبیح‌الله منصوری. تهران: بنگاه ترجمه و نشر.
نبویان، سید محمدمهدی و نبویان، سید محمود. (1392). وحدت وجود از دیدگاه صدرالمتألهین. آیین حکمت، ۵ (18)، 177-207.
اکبرزاده نجار، فاطمه، الهی‌منش، رضا، ابوالحسنی، رحمان و کیوانفر، محمد. (1403). بررسی مقایسه‌گونۀ اندیشۀ وحدت شخصی وجود از دیدگاه عرفا و ملاصدرا.(e209024)  پژوهشنامه مذاهب اسلامی.
یزدان‌پناه، سید یدالله. (۱۳۹۰). مبانی عرفان نظری. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

  • تاریخ دریافت 03 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 28 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 21 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405