دو اشتباه مهم در نقل سخنان مشایخ تصوّف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان
2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان
10.22052/se.2026.258213.1350
چکیده
صوفیان از قرن چهارم، سخنان مشایخ تصوف را به‌شیوۀ کتاب‌های حدیث جمع‌آوری کردند، که دلیل آن ترس از بدعت‌ها، مقابله‌ با تهمت‌ها و یا آموزش مریدان بود. نتیجۀ این امر به وجود آمدن کتاب‌های مهمی در تصوف چون الّلمع، التعرّف، طبقات الصوفیه سلمی، رسالۀ قشیریه و... به زبان عربی و آثاری چون کشف المحجوب، اسرار التوحید، تذکرة الاولیاء، نفحات الانس و... به زبان فارسی بود. این آثار، اغلب، سخنان بزرگان تصوف را به‌شیوۀ طبقه‌بندی موضوعی ثبت کرده‌ و برخی دیگر، چون طبقات الصوفیه سلمی و انصاری، سعی کرده‌اند سخنان مهم هریک از مشایخ را در قسمت مخصوص به وی نقل کنند. با پژوهش در این منابع درمی‌یابیم که اشتباهات فراوانی در آن‌ها وجود دارد. در این مقاله تلاش شده به دو اشتباه رایج و مهم درزمینۀ انتساب سخنان، به مشایخ صوفیه اشاره کرده و به بررسی آن‌ها پرداخته شود. این دو خطا شامل اشتباهات دیداری و شنیداری در ثبت نام گویندۀ یک سخن و همین‌طور انتساب یک سخن به راوی آن، به‌جای گویندۀ اصلی می‌شود. حذف کردن سلسلۀ راویان، ریشۀ همۀ این اشتباهات بوده زیراکه این امر باعث کم‌دقتی در نقل سخنان مشایخ شده است. همچنین در این مقاله شیوۀ بروز این اشتباهات به‌همراه ذکر نمونه‌هایی از آن‌ها بررسی خواهد شد.
کلیدواژه‌ها

ابن‌اثیر، مبارک بن محمد. (2003). المختار من مناقب الاخیار. حقّقه وعلّق علیه مأمون الصاغرجی، عدنان عبد ربه، محمد ادیب جادر. العین: مرکز زاید للتراث و التاریخ.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (2002). صفة الصفوه. ضبطها و کتب هوامشها: ابراهیم رمضان، سعید الحام. چ3. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌حمدون، محمد بن حسن. (199۶). التذکرة الحمدونیه. تحقیق احسان عباس، عباس بکر. بیروت: دار صادر.
ابن‌خمیس، حسین بن نصر. (200۶). مناقب الأبرار و محاسن الأخیار فی الطبقات الصوفیه. محمد ادیب جادر. العین: مرکز زاید للتراث و التاریخ.
ابن‌عربی، محمد بن علی. (200۶). الکوکب الدرّی فی مناقب ذی النون المصری. تحقیق عبدالحمید صالح حمدان. قاهره: المکتبة الأزهریة للتراث.
ابن‌قیّم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر. (1983). مدارج السالکین بین منازل ایاک نعبد و ایاک نستعین. قاهره: دار الحدیث.
ابن‌قیّم جوزیه، محمد بن ابی بکر. (1993). روضة المحبّین و نزهة المشتاقین. حقّقه و خرج احادیثه و علّق علیه عصام فارس حرستانی، محمد یونس شعیب. بیروت: دارالجیل.
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله. (2007). حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء. دراسة و تحقیقه مصطفی عبدالقادر عطا. چ3. بیروت: دارالکتب العلمیة.
انصاری هروی، خواجه عبدالله. (138۶). طبقات الصوفیه .مقدمه، مقابله، تصحیح و فهارس محمد سرور مولایی. چ2. تهران: توس.
بقلی ، روزبهان بن ابی‌نصر. (2008).تقسیم الخواطر.تحقیق احمد فرید مزیدی.قاهره: دارالآفاق العربیه.
بقلی، روزبهان بن ابی نصر. (1۴2۶). مشرب الأرواح. ضبطه و صحّحه و علّق علیه عاصم ابراهیم کیالی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
بیهقی، احمد بن حسین. (1987). الزهد الکبیر. حققه و خرج احادیثه و فهرسه الشیخ عامر احمد حیدر. بیروت: دارالجنان.
پورمختار، محسن. (1۴03). انتساب سخنان شاهِ شجاع کرمانی به صوفیان دیگر. دوفصلنامه زبان و ادب فارسی، 77 (2۴9)، 20-3۵.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد. (2003). التمثیل و المحاضرة. تحقیق حسین قصی. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
جامی، نورالدین عبدالرحمن. (1390). نفحات الانس. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی. چ۶ (دوم سخن). تهران: سخن.
خرگوشی، عبدالله بن محمد ابراهیم. (1999). تهذیب الاسرار. تحقیق و تعلیق بسام محمد باورد. ابوظبی: المجمع الثقافی.
دهخدا، علی‌اکبر. (13۶3). امثال و حکم. تهران: امیرکبیر.
ذوالنون، ثوبان بن ابراهیم. (2007). التفسیر العرفانی للقرآن کریم. تحقیق محمود هندی. قاهره: مکتبه مدبولی.
سُبکی، عبد الوهاب بن علی. (بی‌تا).طبقات الشافعیة الکبری. تحقیق عبدالفتاح محمد حلو، محمود محمد طناجی. قاهره: دار إحیاء الکتب العربیه.
سرّاج، ابونصر عبدالله‌ بن ‌علی. (1388). اللمع فی التصوف. و قد اعتنی بنسخه و تصحیحه رنولد الّن نیکلسون. لیدن: بریل.
سلمی، محمد بن حسین. (13۶9). مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی. گردآوری نصرالله پورجوادی و محمد سوری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
سلمی، محمد بن حسین. (1۴0۶). طبقات الصوفیه. تصحیح و تحقیق نورالدین شریبه. مصر: مکتبة الخانجی.
سلمی، محمد بن حسین. (1993). تسعة کُتُب فی اصول التصوف و الزهد. حقّقها و علّق علیها سلیمان ابراهیم آتش. بی‌جا: الناشر للطباعة و النشر و التوزیع و الاعلان.
سلمی، محمد بن حسین. (2001). حقائق التفسیر. تحقیق سید عمران. بیروت: دارالکتب العلمیه.
سهروردی، عبدالقادر بن عبدالله. (2005). آداب المریدین، ضبطها و صحّحها و علّق علیها عاصم ابراهیم کیالی و محمد بن محمد مرصفی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
سهروردی، عمر بن محمد. (200۶). عوارف المعارف. تحقیق و ضبط احمد عبدالرحیم سایح، توفیق علی وهبه. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه.
سیرجانی، ابو الحسن علی بن الحسن. (1390). البیاض و السواد. تصحیح و تحقیق محسن پورمختار. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران و مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1391). چشیدن طعم و قت. چ۴.تهران: سخن.
شیخ بهایی، محمد بن حسین. (1388). کشکول. به کوشش صادق برزگر بفرویی. قم: صبح پیروزی.
عطار نیشابوری، فریدالدین محمد. (1391). تذکرة الاولیاء. بررسی و تصحیح متن محمد استعلامی. تهران: زوّار.
علی بن ابیطالب. (1۴0۴). نهج البلاغه. گردآوری محمد بن حسین شریف رضی. تصحیح و تنظیم محمد ابوالفضل ابراهیم. چ2.قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی(ره).
فرزوانفر، بدیع‌الزمان. (1381). احادیث و قصص مثنوی. ترجمۀ کامل و تنظیم مجدد حسین داوودی. تهران: امیرکبیر.
فیض کاشانی، محمد بن مرتضی. (1۴17). المحجة البیضاء. صحّحه و علّق علیه: علی‌اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (1388). رسالۀ قشیریه. ترجمۀ ابوعلی حسن بن احمد عثمانی. با تصحیحات و استدراکات بدیع‌الزمان فروزانفر. چ10. تهران: علمی و فرهنگی.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (2001). الرسالة القشیریه. وضع حواشیه خلیل المنصور. بیروت: دارالکتب العلمیه.
کاظمی، حسین و فرهمند، رویین‌تن. (1398). بررسی تطبیقی الرسالة القشیریة با البیاض و السواد؛ ذکر چند نکته و تصحیح چند اشتباه. مطالعات عرفانی دانشگاه کاشان، شمارۀ 2، پیاپی 30، 1۶1-187.
مُستملی بخاری، ابوابراهیم اسماعیل بن محمد. (13۶3). شرح التعرّف لمذهب التصوف، نور المریدین و فضیحه المدّعین. با مقدمه، تصحیح و تحشیه محمد روشن. تهران: اساطیر.
مولوی، یوسف بن احمد. (بی‌تا). المنهج القوی فی شرح المثنوی. کویته: دار الاشاعة العربیه.
میهنی، محمد بن منور. (1390). اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: آگاه.
واسطی، محمد بن حسن. (2008). مجمع الاحباب و تذکرة أولی الألباب. عنیّ به محمد مصطفی خطیب و همکاران. چ2. بیروت: دارالمنهاج.
ناشناس. (1391). علم التصوف. تصحیح و تحقیق نصرالله پورجوادی و محمد سوری.تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران و دانشگاه آزاد برلین-آلمان.
یافعی، عبدالله بن اسعد. (200۴). نشر المحاسن الغالیة فی فضائل مشایخ الصوفیة اصحاب المقامات العالیه. تحقیق و تعلیق عبدالناصر سعدی احمد عبدالله. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه.
یافعی، عبدالله بن أسعد. (بی‌تا).روضة الریاحین فی حکایات الصالحین. قاهره: مکتبة زهران.
 
 
 

  • تاریخ دریافت 08 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 22 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 21 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405