1
دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
2
استادیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
3
دانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز. ایران.
10.22052/se.2026.258286.1357
چکیده
«معیّت الهی» ازجمله مفاهیم بنیادین کلامی، فلسفی و عرفانی است. این مقاله با تکیه بر روش تحلیلی – تطبیقی بر بنیاد این مسئله شکل می‌گیرد که ابوحامد غزالی و ابن‌عربی چه تلقی‌ای از مفهوم «معیّت الهی» داشته‌اند و نکات اشتراک و اختلاف دیدگاه آنان در این زمینه چیست. غزالی در کتب احیاء علوم الدین،الرد الجمیل لإلهیة عیسیبصریح الانجیل، کیمیای سعادت،میزان العمل، مشکاة الانوار، فضائل الانام من رسائل و جواهر القرآن، به تبیین معیّت قیومی خداوند پرداخته است. ابن‌عربی نیز در آثار فصوص الحکم، الفتوحات المکیه و کشف المعنی عن سر اسماء لله الحسنی، مفهوم «معیّت الهی» را با ارائۀ نظریۀ «وحدت وجود» تبیین کرده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هر دو اندیشمند به همراهی دائمی خداوند با مخلوقات قائل هستند، اما هرکدام از منظری متفاوت و با استفاده از اصطلاحات خاص به تبیین این مسئله پرداخته‌اند. در نزد غزالی، «معیّت الهی» بیشتر با مفاهیم «تزکیۀ نفس»، «مراقبه» و حضور خداوند در قلب مؤمن پیوند خورده است که نشان‌دهندۀ رابطۀ «معیّت الهی» با اطاعت، عبودیت و عرفان عملی است؛ درحالی‌که در نزد ابن‌عربی «معیّت الهی» از منظر «وحدت وجود» و حضور خداوند در عین عینیت با موجودات تبیین می‌شود. بنابراین «معیّت» در اندیشۀ غزالی، بر محور ارتباط میان خالق و مخلوق در مقام سلوک و عمل صالح استوار است، اما در اندیشۀ ابن‌عربی، بر محور تجلی اسما و صفات الهی در عین تنزیه و تشبیه قرار دارد.
حسین زاده, معصومه, خادمی, سمیّه, و احمدتوبی, مظاهر. (1405). معیّت الهی در آراء ابوحامد غزالی و ابن عربی. (e115777). مطالعات عرفانی, 22(1), e115777 https://doi.org/10.22052/se.2026.258286.1357
MLA
حسین زاده, معصومه, خادمی, سمیّه, و احمدتوبی, مظاهر. "معیّت الهی در آراء ابوحامد غزالی و ابن عربی" .e115777 , مطالعات عرفانی, 22, 1, 1405, e115777. doi: 10.22052/se.2026.258286.1357
HARVARD
حسین زاده معصومه, خادمی سمیّه, احمدتوبی مظاهر. (1405). 'معیّت الهی در آراء ابوحامد غزالی و ابن عربی', مطالعات عرفانی, 22(1), e115777. doi: 10.22052/se.2026.258286.1357
CHICAGO
معصومه حسین زاده, سمیّه خادمی و مظاهر احمدتوبی, "معیّت الهی در آراء ابوحامد غزالی و ابن عربی," مطالعات عرفانی, 22 1 (1405): e115777, doi: 10.22052/se.2026.258286.1357
VANCOUVER
حسین زاده معصومه, خادمی سمیّه, احمدتوبی مظاهر. معیّت الهی در آراء ابوحامد غزالی و ابن عربی. مطالعات عرفانی. 1405;22(1):e115777. doi: 10.22052/se.2026.258286.1357
مطالعات عرفانی