معیّت الهی در آراء ابوحامد غزالی و ابن عربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
2 استادیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
3 دانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز. ایران.
10.22052/se.2026.258286.1357
چکیده
«معیّت الهی» ازجمله مفاهیم بنیادین کلامی، فلسفی و عرفانی است. این مقاله با تکیه بر روش تحلیلی – تطبیقی بر بنیاد این مسئله شکل می‌گیرد که ابوحامد غزالی و ابن‌عربی چه تلقی‌ای از مفهوم «معیّت الهی» داشته‌اند و نکات اشتراک و اختلاف دیدگاه آنان در این زمینه چیست. غزالی در کتب احیاء علوم الدین، الرد الجمیل لإلهیة عیسی بصریح الانجیل، کیمیای سعادت، میزان العمل، مشکاة الانوار، فضائل الانام من رسائل و جواهر القرآن، به تبیین معیّت قیومی خداوند پرداخته است. ابن‌عربی نیز در آثار فصوص الحکم، الفتوحات المکیه و کشف المعنی عن سر اسماء لله الحسنی، مفهوم «معیّت الهی» را با ارائۀ نظریۀ «وحدت وجود» تبیین کرده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هر دو اندیشمند به همراهی دائمی خداوند با مخلوقات قائل هستند، اما هرکدام از منظری متفاوت و با استفاده از اصطلاحات خاص به تبیین این مسئله پرداخته‌اند. در نزد غزالی، «معیّت الهی» بیشتر با مفاهیم «تزکیۀ نفس»، «مراقبه» و حضور خداوند در قلب مؤمن پیوند خورده است که نشان‌دهندۀ رابطۀ «معیّت الهی» با اطاعت، عبودیت و عرفان عملی است؛ درحالی‌که در نزد ابن‌عربی «معیّت الهی» از منظر «وحدت وجود» و حضور خداوند در عین عینیت با موجودات تبیین می‌شود. بنابراین «معیّت» در اندیشۀ غزالی، بر محور ارتباط میان خالق و مخلوق در مقام سلوک و عمل صالح استوار است، اما در اندیشۀ ابن‌عربی، بر محور تجلی اسما و صفات الهی در عین تنزیه و تشبیه قرار دارد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم. (1398). ترجمۀ محمدمهدی فولادوند. تهران: انتشارات پیام عدالت.
نهج البلاغه. (138۵). ترجمه محمد دشتی، قم: موسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین.
آشتیانی، جلال‌الدین. (1370). شرح مقدمۀ قیصری بر فصوص‌الحکم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (137۵). منطق و معرفت در نظر غزالی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (138۶). فصوص‌الحکم. ترجمۀ محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (139۵). کشف المعنی عن سر اسماء لله الحسنی. ترجمۀ علی زمانی قمشه‌ای. قم: آیت اشراق.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (بی‌تا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار الصادر.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1۴12ق). لسان العرب. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
ایزوتسو، توشیهیکو. (1361). خدا و انسان در قرآن. تهران: چاپخانۀ بهمن.
بقلی شیرازی، ابومحمد روزبهان بن ابی‌نصر. (1393). کشف الاسرار و مکاشفات الانوار. ترجمۀ مریم حسینی. تهران: انتشارات سخن.
برخورداری، زینب و محمدی جمال، محدثه. (1398). فرایند مابعدالطبیعی‌سازی همراهی الهی در نظریۀ «معیت قیومیۀ صدرایی». پژوهش‌های هستی‌شناختی، شمارۀ 16، 187-208.
جندی، مؤیدالدین. (بی‌تا). شرح فصوص الحکم. بی‌جا: بی‌نا.
جهانگیری، محسن. (137۵). محیی‌الدین ابن‌عربی چهرۀ برجستۀ عرفان اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حسن‌زاده آملی، حسن. (1378). ممد الهمم در شرح فصوص الحکم‏. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏.
حیدری، احسان. (1401). مفهوم‌شناسی و بررسی مصادیق معیت الهی در قرآن کریم و نهج البلاغه. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. اهواز: دانشگاه شهید چمران.
چیتیک، ویلیام. (1388). طریق عرفانی معرفت محیی‌الدین ابن‌عربی. ترجمۀ مهدی نجفی افرا. تهران: جامی.
دهباشی، مهدی. (1388). تفسیر حکمی معیت حق تعالی با جهان هستی در کتاب و سنت. پژوهش‌نامۀ قرآن و حدیث، شمارۀ 6، 7-28.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1383). المفردات فی غریب القرآن، تهران: انتشارات مرتضوی.
رحیمی، الهه. (1389). معیت ذات الهی با موجودات در فلسفۀ مشاء و حکمت صدرا. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. قم: دانشگاه باقرالعلوم.
رحیمیان، سعید. (139۵). مبانی عرفان نظری. تهران: سمت.
رضایی، فریبا. (1404). بازتاب تجربۀ معیت الهی در قرآن کریم از منظر معناشناسی شناختی با تأکید بر استعاره‌های مفهومی و فضاهای ذهنی آمیخته. رسالۀ دکتری. مازندران: دانشگاه مازندران.
زمانی، مهدی. (1392). صفت قیومیت خداوند و نتایج آن در آینۀ حکمت متعالیۀ صدرالمتألهین. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، شمارۀ 12، 65-82.
سجادی، جعفر. (1338). فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی. به اهتمام حسام‌الدین قهاری. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
سجادی، جعفر. (1370). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: انتشارات طهوری.
عفیفی، ابوالعلا. (1380). شرحی بر فصوص الحکم: شرح و نقد اندیشۀ ابن‌عربی. ترجمۀ نصرالله حکمت. تهران: انتشارات الهام.
سیدحسینی، سیده زینب. (1393). بررسی تطبیقی مسئلۀ معیت خداوند با اشیا با تأکید بر آراء تفسیر صدرا در فلسفۀ صدرایی. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. قم: دانشگاه قم.
عبداللهی، منصور. (1404). بررسی تطبیقی صفت معیت حق‌تعالی با خلق از دیدگاه متکلمان و فلاسفۀ اسلامی. رسالۀ دکتری. تبریز: دانشگاه تبریز.
عین‌القضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمد. (19۶2م). زبدة ‌الحقایق. پاریس: دار بیبلیون‏.
غزالی، ابوحامد. (1398). ترجمه و تحلیل جواهر القرآن. به ضمیمۀ نگرش عین‌القضات همدانی و مولانا جلال‌الدین به قرآن کریم. تهران: نگاه معاصر.
غزالی، ابوحامد. (1333). فضائل الانام من رسائل حجة‌ الاسلام امام زین‌الدین ابوحامد غزالی. ترجمۀ عباس اقبال. تهران: انتشارات ابن‌سینا.
غزالی، ابوحامد. (13۶۴). مشکاة الانوار. ترجمۀ صادق آیینه‌وند. تهران: انتشارات امیرکبیر.
غزالی، ابوحامد. (1380). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیوجم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
غزالی، ابوحامد. (1۴20ق). الرد الجمیل لإلهیۀ عیسی بصریح الانجیل. بیروت: المکتبة العصریة.
غزالی، ابوحامد. (138۶). احیاء علوم الدین. ترجمۀ مؤید‌الدین خوارزمى‏. تصحیح حسین خدیوجم. تهران: نشر علمی و فرهنگی.
قونوی، صدرالدین. (1۴1۶ق). مصباح الانس. ترجمۀ محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
قیصری، داوود بن محمد. (137۵). شرح فصوص‌ الحکم ابن‌عربی. تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
قیصری، داوود بن محمد. (1387)، شرح فصوص‌ الحکم ابن‌عربی. ترجمۀ محمد خواجوی. تهران. انتشارات مولی.
کرمی، مرضیه، توحیدی، امیر و احتشامی‌نیا، محسن. (1403). تحلیل انواع معیّت الهی و راه‌های دستیابی به آن. فصلنامۀ عرفان اسلامی، شمارۀ 79، 163-177.
محمدی جمال، محدثه. (1396). نقش معیت قیومی صدرایی در تفسیر «و هو معکم اینما کنتم». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. تهران: دانشگاه تهران.
مهدیان، حمیرا. (1394). معیت خدا با انسان و آثار تربیتی آن. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. قم: دانشکدۀ اصول دین.
 
 

  • تاریخ دریافت 03 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 05 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 21 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405