تأثیر اسرارنامه عطار بر گلشن راز شبستری بر اساس نظریه بینامتنیت

نویسنده

چکیده

بینامتنیت حضور صریح و اعلامشده یا ضمنی متنی در متن دیگر است که ممکن است هر دو متن از
نظر زمانی نزدیک به هم یا یکی مقدم بر دیگری باشد؛ همچنین در متونِ با زمینههای موضوعی
مشترک اثرپذیری متون از همدیگر میتواند بیشتر باشد. با این دیدگاه اسرارنامه عطار نیشابوری
در جایگاه پیشمتن و گلشن راز شیخ محمود شبستری به عنوان پسمتن بررسی شد و با تطبیق
این موارد با مباحث نظری بینامتنیت، چگونگی و میزان تأثیرپذیری شبستری از عطار نشان داده
شد. حضور اسرارنامه در گلشن راز از عنوان و وزن منظومه آغاز میشود و به شکلهای مختلف
لفظی و معنوی و آشکار و ضمنی در متن ادامه مییابد؛ شبستری گاه با گسترش مضامین عطار،
صبغه تعلیمی اثر خود را بیشتر میکند و گاه با بهرهبرداریهای ضمنی و اقتباس از مفاهیم و
تلمیحات و تصویرهای شعری شیخ نیشابور در عرضه متن عرفانی به زبانی دیگر میکوشد.
هرچند نگارنده این مقاله درصدد نشان دادن نمودهای بینامتنیت اسرارنامه و گلشن راز است؛
اما همچنین به این نتیجه رسید که تنفس عطار و شبستری در فضای فکری و فرهنگی مشترک،
همسانی آثار آنها را در لفظ و محتوا موجب شده است؛ بهگونهای که هر دو از آبشخورهای معرفتی
عظیم عرفان اسلامی همچون قرآن و حدیث و برخی اندیشههای کلام اسلامی مشروب شدهاند و
حضور زیرمتن اسرارنامه در رومتن گلشن راز از این منظر معنی پیدا میکند؛ با توجه به اینکه
شبستری به مطالعه آثار ابن عربی نیز میپرداخته، برخی مفاهیم اصلی اندیشه ابن عربی نیز در
گلشن راز مشهود است که اشارهای گذرا به آنها هم شده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Shabastari’s Golshan Rāz Receptiveness from ‘Attār’s Asrār Nāmeh and Ibn ‘Arabi's Works, An Intertextuality Perspective

چکیده [English]

Intertextuality is the overt or covert appearance of a contemporary or
earlier text in another, and texts with similar themes can more often
impact each other intertextually. From this perspective, the intertextual
impact of ‘Attār’s Asrār Nāmeh, as the background text, on
Shabestari's Golshan Rāz, as the foreground text, was studied. It is
argued that this intertextual impact begins with the title and poetic
rhythm of the foreground text and continues through tacit/covert and
overt semantic and literary images in it. Shabestari occasionally expands
‘attār’s concepts to enhance the didactic overtones of his own work, and
sometimes tacitly exploits and borrows concepts, allusions and poetic
imageries of the Sheikh of Neyshabur to afford a mystic text with a new
diction.
Though the original aim of this research was to expose samples of
the intertextuality of Asrār Nāmeh in Golshan Rāz, it also concluded
that ‘Attār’s and Shabestari's similar cultural and thought milieu has also
resulted in the similarity of the texts and contents of their works owing
to the fact that they had both been brought up and educated in the context
of the grand sources of Islamic mysticism including Hadith and Erfān,
and this partly explains the intertextuality observed between the two
works. Since Shabestari had also studied the works of Ibn ‘Arabi, traces
of Ibn ‘Arabi's line of thought are also observed in Golshan Rāz which
the researcher has broached in this paper.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Asrār Nameh
  • Golshan Rāz
  • Theory of Intertextuality
  • Ibn ‘Arabi's works
  • Sheykh Mahmood Shabastari
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 30 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401