تصحیح انتقادی و تحلیل ساختاری یک بیت عرفانی از دیوان حافظ

نویسنده

چکیده

در مقاله حاضر، به تصحیح و تحلیل بیت عرفانی





این‌همه شعبده خویش که می‌کرد اینجا





سامری پیش عصا و ید بیضا می‌کرد







از دیوان حافظ پرداخته‌ شده و کوشش می­شود نشان داده شود که در تصحیح‌ها و شرح‌های دیوان خواجه شیراز تا چه اندازه از قواعد زبان حافظانه در تصحیح و شرح این بیت غفلت ورزیده‌اند. مفهوم تصحیح در اینجا، ترجیح یکی از ضبط‌های موجود بیت با روش انتقادی است. همچنین تحلیل بیت با روش ساختاری انجام گرفته است. برای این منظور، ابتدا پنج نقطه اختلاف بیت شناسایی شده و از میان داده‌های موجود، ضبط‌های ارجح انتخاب و سپس به واکاوی ساختارهای زبانی، ادبی و معنایی آن پرداخته‌ شده است. نگارنده این مقاله‌، سرانجام نتیجه می‌گیرد که ضبط نسخه‌های مصحح خلخالی و قزوینی- غنی برای بیت موردنظر ارجح است؛ ضمن این که اولاً سامری، فاعل جمله مصراع اول است؛ ثانیاً ضبط «شعبده خویش» به این گفته سامری بازمی‌گردد که «وَ کَذلِکَ سَوَّلَت لی نَفسی»؛ و این‌گونه نفس من [به صدا درآوردن گوساله طلایی را] برایم آراست(قرآن: طه، 96)؛ ثالثاً تعبیر «پیش عصا و ید بیضا» تعبیری است برای بیان اثرپذیری سحر سامری از معجزات حضرت موسی(ع) و باز، این گفته سامری را مطمح نظر دارد که: «فَقَبَضتُ قَبضَه مِن اَثَرِالرَّسولّ فَنَبَذتُها»؛ مشتی [خاک] از جای پای آن فرستاده [که جبرائیل باشد] برداشتم و بر آن [گوساله طلایی] پاشیدم(همان)؛ رابعاً کل بیت حاکی از باور حافظ به مسأله «استدراج» است که جزو مسائل تخصصی عرفانی محسوب می­شود و خواجه شیراز می‌کوشد آن را در پرده بگوید تا احیاناً پیرامون یک شخصیت کرامات‌نمای زمانه‌اش نظری داده باشد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Critical Editing and Structural Analysis of A mystical Line in Hafez’s Divan

چکیده [English]

In this article, we critically edit and structurally analyze the following line in Hafez’s Divan.





این‌همه شعبده خویش که می‌کرد اینجا
 




سامری پیش عصا و ید بیضا می‌کرد
 







We attempt to show how different editions of the Divan have been negligent in considering the norms of Hafez language in the explanation of this particular line. Editing this line here means preferring one of the many available records to the other ones based on a critical and structural method. For this purpose, we first indentify five different points and choose the best records. Then we examine its verbal, literary and semantic structure. The article concludes that the record of this line in Khalkhāli and Qazvini-Ghani’s editions is the preferred version. Moreover, it documents the following mystical interpretations of the line in details. The Samaritan, who has all the magic in this world, was impressed by the miracles of Moses; this means that it was not his work, but it was the grace of God that may reach others, and he found it secretly in the landing of Gabriel on Moses.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Persian poem
  • Hafez’s Divan
  • Critical Editing
  • Structural Analysis
  • Istidraj
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 30 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401