بازتاب ضرب‌المثل‌های برخاسته از افسانه‌های اسرائیلی در متون عرفانی ادب فارسی

نویسندگان
عسکری ابراهیمی جویباری 1
مالک شعاعی 2
1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، واحد ساری، دانشگاه آزاد اسلامی، مازندران، ایران، نویسنده مسئول
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلام، ایران/
چکیده
بسیاری از روایات و افسانه‌های ساختگی تورات دربارۀ زندگی پیامبران(ع) از طریق یهودیان تازه‌مسلمان به‌همراه بافته‌های خودساختۀ آنان، در کتاب‌های تفسیری و تاریخی راه یافت. بر همین اساس، احادیثی از پیامبر اسلام(ص) جعل کردند و افسانه‌هایی دربارۀ آن ساختند و در بین خواص رواج دادند و به‌تَبَعِ آن، عوام نیز این جعلیات را واقعی پنداشتند؛ بدین ترتیب این افسانه‌ها در زبان مردم کوچه و ‌بازار رخنه کرد و سبب خلق ضرب‌المثل‌هایی شد که از گذشتۀ دور تاکنون، به‌عنوان جزئی از فرهنگ‌ها و باورهای مردم محسوب می‌شود. در این مقاله به‌شیوۀ تحلیلی‌توصیفی، ضمن تبیین سیر تاریخی برخی از این ضرب‌المثل‌ها از قبیل «حیله‌گری مار و دشمنی با انسان»، «زیر پای کسی علف سبز شدن»، «شومی کلاغ و مقدس بودن کبوتر»، «از دماغ فیل افتادن» و «خروس بی‌محل» که با هنرمندی و چیره‌دستی شاعران و نویسندگان حوزۀ عرفان، سبب خلق مضامین بکر و نو در ادب عرفانی شده و در اشعار شاعران عارف‌مسلک تبلور یافته، به نقد و تحلیل آن‌ها پرداخته شده است.
کلیدواژه‌ها
افسانه‌های تورات
تفاسیر
راویان اسرائیلی
فرهنگ عامه
متون عرفانی
  1. آلوسی، محمود بن عبدالله بغدادی (بی‌تا)، روح المعانی فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  2. ‌ابراهیمی‌جویباری، عسکری (۱۳۸۹)، «بازتاب اسرائیلیات در قصه‌های حضرت آدم(ع) بر اساس متون تاریخی»، نشریه فقه و تاریخ تمدن، دورۀ هفتم، شمارۀ ۲۵، ۱۰۵ـ۱۲۲.
  3. ـــــــ (۱۳۹۱)، «بازتاب اسرائیلیات در شعر معاصر»، همایش پژوهش‌های ادبی دانشگاه شهید بهشتی.
  4. ـــــــ (۱۳۹۱)، «تأثیرپذیری سخنوران ادب فارسی از افسانه‌های کعب الاحبار»، بهارستان سخن، دورۀ هشتم، شمارۀ ۲۰، ۲۹ـ۵۶.
  5. ـــــــ (۱۳۹۲)، «اسرائیلیات و افسانه‌های جعلی در قصه‌های حضرت نوح(ع) بر اساس متون تاریخی»، تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، دورۀ جدید، شمارۀ 11 (پیاپی ۹۶)، ۱ـ۳۲.
  6. ـــــــ (۱۳۹۶)، «تأثیرپذیری متون عرفانی از افسانه‌های وهب بن مُنبّه»، متن‌شناسی ادب فارسی، شمارۀ ۳۶، ۱۲۹ـ۱۴۷.
  7. ابراهیمی‌جویباری، عسکری و همکاران (۱۳۹۷)، «اسرائیلیات در داستان حضرت محمد(ص) و بازتاب آن در ادب فارسی»، متن‌پژوهی ادبی، شمارۀ ۷۷، ۱۶۵ـ۱۸۶.
  8. ‌ابن اثیر، عزالدین علی (1383)، الکامل فی التاریخ، برگردان سید محمدحسین روحانی، تهران: اساطیر.
  9. ابنِ جوزی، جمال‌الدین عبدالرحمن بن علی بن محمد (1388ق)، الموضوعات، تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان، مدینه منوّره: مکتبة السلفیه.
  10. ابن مسکویه، احمد بن محمد (1376)، تجارب الاُمَم فی اخبار ملوک العرب والعجم، تصحیح رضا انزابی‌نژاد و یحیی کلانتری، چ5، مشهد: دانشگاه فردوسی.
  11. ‌‌ابورَیِّه، محمود (بی‌تا)، اَضواءُ عَلَی السُّنِّةِ المُحَمَّدِیِّة اَو دِفاعُ عَنِ الحدیث، قم: نشر البطحاء.
  12. تجلیل، جلیل و ابراهیمی‌جویباری، عسکری (1389)، «تأثیرپذیری سخنوران ادب فارسی از روایات ابوهریره»، بهارستان سخن، شمارۀ 14، 173‌ـ‌194.
  13. جامی، نورالدین عبدالرحمن (1370)، مثنوی هفت اورنگ، تصحیح و مقدمۀ مرتضی مدرّس گیلانی، چ6، تهران: گلستان کتاب.
  14. ‌‌الحسنی، هاشم معروف (1372)، اخبار و آثار ساختگی، سیری انتقادی در حدیث، ترجمۀ حسین صابر، مشهد: آستان قدس رضوی.
  15. خاقانی شَروانی، افضل‌الدین بَدیل بن علی (1357)، دیوان اشعار، به‌کوشش سید ضیاءالدین سجادی، چ2، تهران: زوّار.
  16. ‌‌الدارمی، عبدالرحمن بن الفضل (بی‌تا)، سُنَن دارمی، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  17. ‌‌دهخدا، علی‌اکبر (1372)، امثال و حکم، چ8، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  18. ‌‌دیاری، محمدتقی (1383)، پژوهشی در باب اسرائیلیات در تفاسیر قرآن، چ2، تهران: سهروردی.
  19. ‌‌ذهبی، محمدحسین (1405ق)، الاسرائیلیات فی التفسیر و الحدیث، دمشق: دار الایمان.
  20. ‌‌رازی، فخرالدین (بی‌تا)، التفسیر الکبیر، الطبعة الثالثه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  21. ‌‌زمانی، حسن (1388)، مستشرقان و قرآن: نقد و بررسی آراء مستشرقان دربارۀ قرآن، چ3، قم: بوستان کتاب.
  22. سجادی، سید ضیاءالدین (1382)، فرهنگ لغات و تعبیرات دیوان خاقانی شروانی، چ2، تهران: زوّار.
  23. ‌‌سعد سلمان، مسعود (1362)، دیوان اشعار، تصحیح رشید یاسمی، چ2، تهران: امیرکبیر.
  24. سعدی شیرازی، مصلح‌الدین عبدالله (1368)، کلیات سعدی، تصحیح ذُکاءالملک فروغی، چ7، تهران: جاویدان.
  25. ‌سمعانی، شهاب‌الدین ابوالقاسم احمد بن ابی المظفر منصور السمعانی (1368)، روح الارواح فی شرح اَسماء المَلِک الفتّاح، تصحیح و توضیح نجیب مایل هِرَوی، چ1، تهران: علمی و فرهنگی.
  26. سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم (1381)، دیوان اشعار، به‌اهتمام پرویز بابایی، چ1، تهران: نگاه.
  27. ‌ــــــــ (1368)، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، تصحیح و تحشیه مدرّس رضوی، چ3، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  28. ‌‌شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1372)، تازیانه‌های سلوک، چ1، تهران: آگه.
  29. صفا، ذبیح‌الله (1371) تاریخ ادبیات در ایران، چ12، تهران: فردوس.
  30. صدوق، محمد بن علی (1390)، عِلَل الشَرایع، ترجمۀ حسین قاسمی، تصحیح و تحقیق سید محمد حسینی، چ3، قم: وانک.
  31. ‌‌طباطبایی، محمدحسین (1363)، ترجمۀ تفسیر المیزان، ترجمۀ محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  32. طبری، محمد بن جریر (1385)، تاریخ طبری: تاریخ الرّسل و الملوک، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، چ5، تهران: اساطیر.
  33. ‌ـــــــ (1406ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفه.
  34. ‌‌عسکری، مرتضی (1375)، دو مکتب در اسلام: ترجمۀ مَعالم المَدرستَین، برگردان عطاء محمد سردارنیا، تهران: مرکز چاپ و بنیاد بعثت.
  35. ‌عطار نیشابوری، فریدالدین (1386الف)، دیوان عطّار، تنظیم و نمونه‌خوانی و نظارتِ منصور جهانگیر، چ6، نگاه، تهران.
  36. ‌ ـــــــ (1386ب)، اسرارنامه، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: سخن.
  37. ‌‌غزّالی، ابوحامد محمد (1389) نصیحة الملوک، به‌کوشش قوام‌الدین طه، چ1، تهران: جامی.
  38. فردوسی، حکیم ابوالقاسم (1370)، شاهنامه، تصحیح ژول مُول، چ5، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
  39. فروزانفر، بدیع‌الزمان (1385)، احادیث و قَصَص مثنوی (تلفیقی از دو کتاب: احادیث مثنوی و مآخذ قِصَص و تمثیلات مثنوی)، ترجمۀ کامل و تنظیم مجدد: حسین داوودی، چ3، تهران: امیرکبیر.
  40. قُرطُبی، محمد بن احمد (1364)، اَلجامع لِاَحکام القرآن معروف به تفسیر قرطبی، چ1، تهران: ناصرخسرو.
  41. کتاب المقدس: عهد عتیق و عهد جدید (1923م)، ترجمۀ فارسی، چاپ انگلستان.
  42. ‌‌کزّازی، میر جلال‌الدین (1389)، گزارشِ دشواری‌های دیوان خاقانی، چ6، تهران: نشر مرکز.
  43. گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود (1384)، زَین الاخبار، به‌اهتمام رحیم رضازاده ملک، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  44. ‌‌محمدقاسمی، حمید (1380)، اسرائیلیات و تأثیر آن بر داستان‌های انبیا در تفاسیر قرآن، چ1، تهران: سروش.
  45. ‌‌مطهری، مرتضی (1378)، سیری در سیرۀ نبوی، چ21، تهران: صدرا.
  46. ‌‌معرفت، محمد‌هادی (1418ق)، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد: الجامعة الرضویة للعلوم الاسلامی.
  47. مَقدَسی، مطهر بن طاهر (1390)، اَلبِدءِ وَ التاریخ (آفرینش و تاریخ)، مقدمه، ترجمه و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، چ4، تهران: آگه.
  48. مولوی، جلال‌الدین محمد (1384)، مثنوی معنوی، تصحیح قوام‌الدین خرمشاهی، چ8، تهران: دوستان.
  49. ــــــ (1375)، کلیات دیوان شمس، به‌کوشش بدیع‌الزمان فروزانفر، چ1، تهران: راد.
  50. میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1376)، کشف الاسرار و عُدّة الابرار، چ6، تهران: امیرکبیر.
  51. نجفی، ابوالحسن (1378)، فرهنگ فارسی عامیانه، چ1، تهران: نیلوفر.
  52. نظامی گنجوی، الیاس بن یوسف (1384)، کلیات خمسه، تصحیح وحید دستگردی، چ9، تهران: امیرکبیر.
  53. نیشابوری،‏ ابراهیم بن ‏منصور بن‏ خلف (1387)، قصص ‏الانبیا، دوباره‌نویسی و بازپردازی احسان یغمایی، چ5، تهران: زرّین.
  54. وحشی بافقی، کمال‌الدین (1387)، دیوان اشعار، به‌کوشش پرویز بابایی، چ6، تهران: نگاه.
  55. هاکس، جیمز (1383)، قاموس کتاب مقدس، چ5، تهران: اساطیر.
  56. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب بن واضح (1371)، تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، چ11، تهران: علمی و فرهنگی وابسته به فرهنگ و آموزش عالی.

  • تاریخ دریافت 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 06 تیر 1402
  • تاریخ انتشار 01 دی 1399