بررسی و تحلیل تصوف‌پژوهیِ تطبیقیِ توشیهیکو ایزوتسو

نویسنده

ختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شیراز

چکیده

رویکرد عرفان‌ تطبیقی در تحقیقات ایزوتسو، کشف مجموعه‌ای از نظام‌هاست که الگوی عام مشترکی دارند. از نظر ایزوتسو، نظام‌های متافیزیکی ذاتاً تفاوتی ندارند؛ به‌گونه‌ای که همگونی‌های فراوانی میان آیین بودایی ذِن و عرفان اسلامی وجود دارد. این جستار با روش قیاسی‌تحلیلی، در پی اثبات این فرضیه است که فهم درست عرفان‌پژوهی ایزوتسو، از منظر تصوف‌پژوهیِ تطبیقی او، قابل درک است. ایزوتسو برای این امر از رویکرد پدیدارشناسی، معناشناختی و به‌ویژه نظریۀ فراتاریخی و فرازبانی بهره برده است؛ زیرا به‌نیکی دریافته است که در پدیدارشناسی، امکان گفت‌وگو محقق می‌شود. ایزوتسو در تاریخ و ارضی قدسی، عارفان دو مکتب شهودی را هرچند از دو فرهنگ متفاوت، با «همدلی وجودی»، به گفت‌وگو می‌نشاند. رهیافت حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد با وجودی که ایزوتسو با رویکردی معناشناختی، به‌درستی، «وحدت وجود»، «خلق مدام»، «عدم و فنا»، «نفس و تهذیب آن» و «رؤیا و تخیل خلاق» را مؤلفه‌های مشترک اندیشه‌های شرقی می‌داند، در تطبیق عرفان اسلامی و تائویی، به تمایزها و تفارق‌ها توجه چندانی ندارد؛ از جمله آنکه ماهیت عرفان ابن‌عربی، «نظری»، و عرفان تائویی، بر «عمل» استوار است. «تائو» و «وجود» معادل دقیقِ یکدیگر نیستند و ایزوتسو به وجه دومِ تفسیر «تائو»، که ماهیتی مادی‌گرایانه دارد، وقعی نمی‌نهد. از دیگر سو، ایزوتسو به نظام‌مند کردن نظام هستی‌شناسی ابن‌عربی التفات چندانی ندارد و بدین سبب، به امتزاج تصوف با سنن فلسفی، که قونوی و کاشانی مروّج آن بوده‌اند، بیشتر گرایش دارد، تا ابن‌عربی را در پروژۀ فکری خود بگنجاند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

.

نویسنده [English]

  • . .

.

چکیده [English]

.

  1. قرآن کریم.
  2. آملی، سید حیدر (1368)، جامع الاسرار و منبع الانوار، تصحیح هنری کربن و عثمان یحیی، تهران: انجمن ایران‌شناسی فرانسه و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  3. اتو، رودولف (1397)، عرفان شرق و غرب؛ تحلیلی مقایسه‌ای دربارۀ ماهیت عرفان، پیشگفتار و ترجمۀ انشاءالله رحمتی، تهران: سوفیا.
  4. اتونی بهزاد و همکاران (1397)، «بررسی تطبیقی عرفان شمنی و تصوف اسلامی»، ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراء، سال دهم، شمارۀ 19، 7ـ26.
  5. ایزوتسو، توشیهیکو (1383)، آفرینش، وجود، زمان، ترجمۀ مهدی سررشته‌داری، تهران: انتشارات مهراندیش.
  6. ـــــــ (1390)، خلق مدام در عرفان ایرانی و آیین بودایی ذن، ترجمۀ شیوا کاویانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  7. ـــــــ (1385)، صوفیسم و تائوئیسم، ترجمۀ محمدجواد گوهری، تهران: انتشارات روزنه.
  8. ـــــــ (1387)، «خود تجلی‌گر در تصوف»، ترجمۀ روح‌الله علیزاده، اطلاعات حکمت و معرفت، شمارۀ 26، 61ـ68.
  9. پازوکی، شهرام (1381)، «گفت‌وگوی فراتاریخی و گفت‌وگو در اندیشۀ توشیهیکو ایزوتسو»، فلسفه و کلام، شمارۀ 6 و 7 ، 137ـ146.
  10. پورجوادی، نصرالله (1394)، «ایزوتسو در پی تأسیس فلسفه جهانی بود»، پایگاه اینترنتی cgie.org.ir
  11. ‌پورحسن، قاسم و اسکندری‌دامنه، حمیدرضا (1397)، «بررسی مبانی و مؤلفه‌های فلسفی تطبیقی در اندیشۀ ایزوتسو»، تاریخ فلسفه، سال نهم، شمارۀ 2، 95ـ۱۲۴.
  12. چیتیک، ویلیام (1390)، طریق عرفانی معرفت از دیدگاه ابن‌عربی، ترجمۀ مهدی نجفی‌افرا، تهران: جامی.
  13. داوری اردکانی، رضا (1382)، «فلسفۀ تطبیقی»، در سخنگوی شرق و غرب (مجموعه مقالات همایش بزرگداشت پروفسور توشیهیکو ایزوتسو)، تهران: دانشگاه تهران.
  14. ذکی‌پور، بهمن (1395)، «دربارۀ ایزوتسو؛ گفت‌وگو با دکتر بهمن ذکی‌پور»، پایگاه اینترنتی http://japanstudies.ir
  15. رستمیان، محمدعلی (1389)، «بررسی و نقد کتاب صوفیسم و تائوئیسم»، هفت آسمان، شمارۀ 46، 131ـ140.
  16. ریخته‌گران، محمدرضا (1396)، «هایدگر تقابل شرق و غرب را به تقابل وجود و عدم بازمی‌گرداند»، پایگاه اینترنتی https://www.mehrnews.com
  17. شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1392)، زبان شعر در نثر صوفیه؛ درآمدی به سبک‌شناسی نگاه عرفانی، تهران: سخن.
  18. شایان‌دوست، لیلا (1391)، ابن‌عربی از دیدگاه توشیهیکو ایزوتسو، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد رشته ادیان و عرفان تطبیقی، استاد راهنما: عظیم حمزئیان، سمنان: دانشگاه سمنان.
  19. میردامادی، یاسر (1397)، «می‌روم کمی بخوابم؛ روایتی ایرانی از ایزوتسو، فیلسوف ژاپنی»، پایگاه اینترنتی www.3danet.ir
  20. یحیی، عثمان اسماعیل (1385)، در مقدمۀ صوفیسم و تائوئیسم، ترجمۀ محمدجواد گوهری، تهران: انتشارات روزنه.
  21. Izutsu, Toshihiko (1971), The concept and reality of existence (Studies in the humanities and social relations), Tokyo: Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies.
  22. ------- (1970), "Mysticism and the linguistic problem of aquivocation in the thought of ʿAyn al-Quḍāt Hamadānī", Studia islamica, No. 31. 153-170.
  23. Thoha, Anis Malik (2010), Japanese Contribution to Islamic Studies: The Legacy of Toshihiko Izutsu Interpreted, Malaysia: IIUM Press.
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 06 تیر 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401