مضمون‌سازی واژۀ آب و مظاهر آن در مثنوی معنوی مولانا

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ دکتری رشته زبان و ادبیات فارسی، مرکز تحقیقات زبان‌شناسی کاربردی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران

2 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یادگار امام خمینی(شهرری)، گروه زبان و ادبیات فارسی تهران، ایران، نویسنده مسئول

چکیده

مضمون‌سازی مولانا از آب و مظاهر گوناگون آن، خواننده را به سفری از عالم طبیعت به‌سوی ماورا می‌کشاند که در آن، دیگر خبری از رنگ و بوی طبیعی نیست و کمال بیرنگی است. مضمون‌های منفی و مثبت آب، ترکیبات کنایی، شخصیت ‌بخشیدن به آب و صفات متضاد آب، نمونه‌هایی از تصویرگری و مضمون‌سازی مولانا از جلوه‌گری‌های آب در مثنوی معنوی است. هدف از این جستار، بررسی مضمون‌سازی مولانا از تجلی آب و مظاهر مختلف آن در مثنوی معنوی است که با ترکیب جدید «آبِ آب» برای ذات مقدس حق‌تعالی انسان را از عالم جسمانی به عالم معنا می‌کشاند. روش پژوهش در این جستار تحلیلی‌توصیفی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شاعران پیش از مولانا همواره به صفات مثبت آب همچون روشنی، روانی و زندگی‌بخشی اشاره کرده‌اند، اما مولانا به دیگر جنبه‌ها و مضمون‌های مثبت آب مانند تجلی از حق‌تعالی، دانایی و معرفت، تجلی انسان کامل، معرفت الهی، تجلی از جوی‌های بهشت و تجسم اعمال نیک پرداخته است. وی همچنین به کاربرد منفی آب مانند بحر عذاب، مکاری، فتنه‌گری، ویرانگری و آّب ظلم اشاره کرده است. مولانا در مضمون‌سازی با واژۀ آب و مظاهر مختلف آن، از ترکیبات کنایی (گوش آب کشیدن، گره بر آب بستن، نقش بر آب کردن)، شخصیت‌بخشی (صفات انسانی مانند اضطراب، اتحاد و احساس)، تشبیه (تشبیه شعر خود به آب روان)، نماد (آب حیات نماد معشوق حقیقی، ترکیب آبِ آب اشاره به ذات مقدس حق)، آب در عناصر مختلف (آب در انگور، غوره، سرکه، گِل و بول) و ترکیبات متضاد (حیات‌بخشی و هلاک‌کنندگی) استفاده کرده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

.

نویسندگان [English]

  • . . 1
  • . . 2

1 .

2 .

چکیده [English]

.

  1. قرآن کریم (۱۳۶۶)، ترجمۀ مهدی الهی قمشه‌ای، تهران: انتشارات بنیاد نشر قرآن.
  2. آقاحسینی، حسین و خسروی، اشرف (1388)، «نمادشناسی مرد درویشی که کوزه‌ای آب برای خلیفه برد»، ادب‌پژوهی، دورۀ 3، شمارۀ 9، 7ـ28.
  3. اسماعیل‌پور، ابوالقاسم (۱۳۷۷)، اسطوره بیان نمادین، چ۱، تهران: سروش.
  4. اکبرآبادی، محمدولی (1387)، شرح مثنوی مولوی موسوم به مخزن الاسرار، به‌اهتمام نجیب مایل هروی، چ۲، تهران: قطره.
  5. بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین (1380)، تاریخ بیهقی، بر اساس نسخۀ فیاض و ادیب پیشاوری و نسخه غنی‌ـ فیاض، به‌اهتمام منوچهر دانش‌پژوه، چ۲، تهران: هیرمند.
  6. تاج‌الدینی، علی (1388)، فرهنگ نمادها و نشانه‌ها در اندیشۀ مولانا، چ۲، تهران: انتشارات سروش (صدا و سیما).
  7. چیتیک، ویلیام (1382)، راه عرفانی عشق: تعالیم مثنوی مولوی، ترجمۀ شهاب‌الدین عباسی، چ۱، تهران: پیکان.
  8. حسینی تهرانی، محمدحسین (1387)، معادشناسی، چ۱۳، تهران: حکمت.
  9. حسن‌زاده آملی، حسن (1369)، انسان در قرآن، چ۲، تهران: الزهراء.
  10. خدایی، محبوبه (1388)، فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران، چ۱، تهران: نشر پازینه.
  11. رازی، نجم‌الدین (1389)، مرصاد العباد، محمدامین ریاحی، چ۱۴، تهران: علمی و فرهنگی.
  12. زرین‌کوب، عبدالحسین (1397)، بحر در کوزه: نقد و تفسیر قصه‌ها و تمثیلات مثنوی، چ۱۶، تهران: انتشارات علمی.
  13. ـــــــ (1379)، سر نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، چ۸، تهران: انتشارات علمی.
  14. زمانی، کریم (1358)، شرح مثنوی شریف، چ۸، تهران: انتشارات اطلاعات.
  15. ـــــــ (1384)، میناگر عشق، چ۳، تهران: نی.
  16. ساوجی، سلمان بن علاءالدین محمد (1383)، کلیات سلمان ساوجی، تصحیح عباسعلی وفایی، چ۲، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  17. سجادی، سید جعفر (1370)، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، چ۳، تهران: انتشارات طهوری.
  18. شنبه‌ای، رقیه (1388)، «انسان کامل از تجلی تا حلول»، پژوهش‌نامۀ فرهنگ و ادب (ویژه‌نامۀ بزرگداشت اندیشه‌های جهانی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی)، نشر دانشکده زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی ـ واحد رودهن، شمارۀ 9، 238ـ257.
  19. شوالیه، ژان و گربران، آلن (1378)، فرهنگ نمادها، ترجمۀ سودابه فضایلی، چ۲، تهران: انتشارات جیحون.
  20. شیمل، آنه ماری (1375)، شکوه شمس، ترجمۀ حسن لاهوتی، چ۳، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  21. صرفی، محمدرضا و یاربی، شوکت (1386)، «بررسی جنبه‌های نمادین آب در مثنوی»، نشریه ادبیات و علوم انسانی دانشگاه ارومیه، دورۀ ۱، شمارۀ ۳، ۲۷ـ۴۱.
  22. طاهری، رضا (1393)، آناهیتا و ایزد بانوان دیگر در اسطوره و باورهای ایرانیان، چ۱، تهران: نشر فروهر.
  23. عبیدی‌نیا، محمدامیر و ولی‌نژاد، شریفه (1387)، «مقایسۀ کاربرد نمادین آب در غزلیات عرفانی عطار و مولانا»، فصلنامه علمی‌پژوهشی ادبیات فارسی، سال چهارم، شمارۀ 12، 26ـ49.
  24. عفیفی، رحیم (1375)، اساطیر و فرهنگ ایران در نوشته‌های پهلوی، چ۱، تهران: انتشارات توس.
  25. فتوحی، محمود (1380)، «تحلیل تصویر دریا در مثنوی»، پژوهشنامه علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شمارۀ 31، 1ـ23.
  26. فروم، اریک (1378)، زبان از یاد رفته، ترجمۀ ابراهیم امانت، چ۶، تهران: فیروزه.
  27. مرتضوی، منوچهر (1390)، جهان‌بینی و حکمت مولانا، چ۱، تهران: چاپخانه حیدری.
  28. مطهری، مرتضی (1375)، معاد، چ۵، تهران: صدرا.
  29. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (1372)، پیام قرآن، چ۲، قم: مدرسة الامام المؤمنین.
  30. موسوی خمینی، روح‌الله (1372)، شرح چهل حدیث، چ۲، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  31. مولوی، جلال‌الدین محمد (1363)، مثنوی معنوی، تصحیح رینولد.ا. نیکلسون، به‌اهتمام نصرالله پورجوادی، چ۱، تهران: انتشارات امیرکبیر.
  32. ـــــ (1379)، مقدمه و تحلیل و تصحیح و توضیح و فهرست‌ها از محمد استعلامی، چ۶ (اول پس از تجدید نظر کامل)، تهران: سخن.
  33. ـــــ (1374)، فیه ما فیه، تصحیح جعفر مدرس صادقی، تهران: نشر مرکز.
  34. میرفخرایی، مهشید (1366)، آفرینش در ادیان، چ۱، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  35. هینلز، جان (1373)، شناخت اساطیر ایران، ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی، چ۳، تهران: نشر چشمه.
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 06 تیر 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401