استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، مرکز آموزش عالی اقلید، اقلید، ایران
چکیده
نشانهشناسی علم مطالعۀ انواع نشانهها، عوامل حاضر در فرایند تولید معنا و تعبیر آنها و قواعد حاکم بر نشانههاست. یکی از حوزههای نشانهشناسی، عنوان اثر است. عنوان در آثار عرفانی عطار از جمله منطقالطیر، مصیبتنامه، اسرارنامه و الهینامه نشانهای است که معناهای ضمنی فراوانی در بطن خود دارد. در این پژوهش بهشیوۀ توصیفیتحلیلی، نشانهشناسی عنوان در آثار عطار، ویژگیهای عنوان از لحاظ معنا و کارکردهای آن مورد بررسی قرار گرفت تا دلالتهای ضمنی آنها آشکار شود. هدف از این پژوهش کشف روشهای بهکاررفته در گزینش عنوان و نوع رابطۀ عنوان با متن و تحلیل نشانههای موجود در متن و نوع رابطۀ آنها با عنوان است. یافتههای پژوهش نشاندهندۀ بهکارگیری دو روش بینامتنیت و نمادپردازی در گزینش عنوان است. بررسی نشانهشناسی متن اثر نیز نشان میدهد که عناوین بهمثابۀ متنی موازی با متن اصلی قرار گرفته و در شخصیتپردازی و معرفی موضوع و محتوا وارد شده و با هدف معناافزایی و تکمیل معناهای متن حرکت کرده و بهواسطۀ محور جانشینی بهوسیلۀ نشانههای موجود در متن تقویت شده است. بررسی نشانهها در محور همنشینی نشان میدهد که معناها در ارتباط با یکدیگر قرار گرفته و به تولید معناهای مورد نظر شاعر انجامیده است.
ایمانیان، حسین (1392)، «بوطیقای عنوانشناسی نوشتههای تصوف از آغاز تا قرن هشتم هجری»، مجلۀ مطالعات عرفانی، شمارۀ 18، 29ـ58.
بتلاب اکبرآبادی، محسن و رضی، احمد (۱۳۹۲)، «کارکرد روایی نشانهها در حکایت رابعه از الهینامه عطار»، متنشناسی ادب فارسی، سال پنجم، شمارۀ ۱ (پیاپی ۱۷)، ۱۳ـ۲۷.
جمالی، شهروز (1392)، «بررسی و تطبیق شخصیت جمشید و سلیمان در مثنویهای عطار و دیوان حافظ و و دیوان خواجو»، فصلنامۀتخصصی تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی، دورۀ پنجم، شمارۀ 35، 9ـ36.
چندلر، دانیل (1387)، مبانی نشانهشناسی، ترجمۀ مهدی پارسا، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
ضیمران، محمد (1382)، درآمدی بر نشانهشناسی، تهران: قصه.
طایفی، شیرزاد و شیخ الاسلامی، محمد (1396)، «نقد نشانهـ معناشناختی داستان شیخ صنعان در منطقالطیر عطار (با تکیه بر نظامهای گفتمان)»، پژوهشنامۀ نقد ادبی و بلاغت، دورۀ ششم، شمارۀ 1، 33ـ50.
عامری، محمدعلی و همکاران (1395)، «نشانهشناسی ادبی شخصیت فرعون در قرآن کریم»، فصلنامۀ پژوهشهای ادبی ـ قرآنی، دورۀ دوم، 143ـ164.
العبیدی، علی احمد (2009)، «عنوان فی قصص وجدان الخشاب»،. دارسات الموصلیه، 59ـ79.
کالر، جاناتن (1388)، در جستوجوی نشانهها (نشانهشناسی، ادبیات، واساری)، ترجمۀ لیلا صادقی و تینا امراللهی، تهران: نشر علم.
نجفی، ابوالحسن (1371)، مبانی زبان شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی، تهران: نشر نیلوفر.
نصیری محلاتی، احمد (1393)، «نگرشی تطبیقی بر مفاهیم انسان کامل و کیمیا در حوزۀ عرفان با تکیه بر دیدگاههای عرفانی حکمت متعالیه و جابر بن حیان»، فصلنامۀ حکمت صدرایی، دورۀ هشتم، شمارۀ 2، 155ـ168.
نعمتی قزوینی، معصومه (1398)، «نشانهشناسی عنوان در شعر احمد مطر بر اساس دیدگاه سوسور»، فصلنامه لسان المبین، دورۀ یازدهم، شمارۀ 38، 103ـ۱۲۷.
ولینیا، بهارک و بهنامفر، محمد (1396)، «عنوانشناسی تطبیقی نام سرودههای دو مجموعه زمستان اخوان و المجد الاطفال و الزیتون البیاتی از منظر مکتب رمانتیسم»، مجلۀ زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 82، 297ـ302.
Eco U. (1976), A Theory of Semiotics, Bloomington and London: Indiana University Press.
Leo, H.H. (1981), La marque du titre, dispositifs sémiotiques d’une pratique textuelle, Newyork: Mouton publishers, the hague,
مطالعات عرفانی