1
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران، نویسنده مسئول
2
دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران
چکیده
مکان بهعنوان یک عنصر مهمِ تولید معنا در هر روایت محسوب میشود و تجلی آن در گفتمانها، یا عینی و فیزیکی است یا انتزاعی؛ لذا آنگاه که وجه عینی مکان ضعیف شود، ویژگی تخیلی و استعلایی مییابد و وجه نمادین آن در اولویت قرار میگیرد. داستان دقوقی روایتِ واقعه و مکاشفۀ عرفانی است. مکاشفه فراتر از محدودۀ شناختهای عادی است؛ به همین دلیل برای بیان آن از زبان رمز استفاده میشود. بهدلیل ماهیت مکاشفه و زبان رمز در داستان دقوقی، حضور مکانها در زبان کارکردی استعاری و نمادین دارد. این مکانها به دو دستۀ کلیِ «مکانهای واقعه» و «مکانهای سیال» تقسیم میشوند. هدف از پژوهش حاضر این است که با برجسته کردن عنصر مکان و استعارۀ مکان و با عطف توجه به جنبۀ مکاشفۀ عرفانی و نمادهای عرفانی و وجه بینامتنیت مکانها در این داستان، کارکرد نشانهمعناشناسی مکان نمادین، چگونگی حضور مکانها در کنش زبانی، فرایندهای تبدیل مکان به فرامکان و استعلای آن و کارکرد گفتانی آن را بررسی کند. این پژوهش نشان داد که زبانِ این روایت برای توصیفِ مکاشفه و القای آن، از اصطلاحات و تصاویرِ مکانیِ بسیاری مانند دریا، ساحل، بیابان و درخت به عنوان استعارۀ هستی و وجود، بهره برده و توانسته است قابلیتِ کینونیت بخشی و شفافسازی گفتمان را که مشتمل بر بسیاری از حقایق و امور عرفانی است، ارتقا دهد. همچنین مکانها بهواسطۀ حضورِ سوژه از کارکردهای پدیداری، استعلایی و اسطورهای برخوردارند.
ـــــــ (1389)، از اشارتهای دریا بوطیقای روایت در مثنوی، تهران: مروارید.
حامدسقایان، مهدی و همکاران (1392)، «بررسی استحالۀ مکانی در نمایشنامۀ کانال کمیل: رویکردی نشانهمعناشناختی»، نامۀ هنرهای نمایشی و موسیقی، شمارۀ 6، 35ـ46.
حلبی، علیاصغر (1385)، مبانی عرفان و احوال عارفان، تهران: اساطیر.
خلیلاللهی، شهلا و بُرجساز، غفّار (1391) «جستجو، عنصر ثابتِ بُنمایۀ اصلیِ داستان دقوقی در مثنوی مولوی»، فصلنامه متنپژوهیِ ادبی، شمارۀ 54، 109ـ122.
رضایی، رضا و همکاران (1396)، «تحلیل نشانهمعناشناختی استعلای مکان در داستان بزرگبانوی روح من»، دوفصلنامۀ روایتشناسی، سال اول، شمارۀ 1، 85ـ104.
ستاری، جلال (1376)، مرز اندیشی و هنر قدسی، تهران: نشر مرکز.
سلطانی، فاطمه و میرهاشمی، طاهره (1398)، «بررسی استعارۀ مفهومیِ جهان هستی، درخت است در متون عرفانی»، دوفصلنامه علمی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراء(س)، سال یازدهم، شمارۀ 20، 7ـ۳۱.
شعیری، حمیدرضا (1390)، «نوعشناسی مکان و نقش آن در تولید و تهدید معنا»، مجموعه مقالههای هفتمین هماندیشی نشانهشناسی، بهکوشش فرهاد ساسانی، تهران: سخن.
ــــــ (1395)، نشانهمعناشناسی ادبیات، نظریه و روش تحلیل گفتمان ادبی، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
شوالیه، ژان و آلن گربران (1385)، فرهنگ نمادها، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، تهران: انتشارات جیحون.
صفوی، کورش (1396)، استعاره، تهران: نشر علمی.
طایفی، شیرزاد و قاسمیپرشکوه، سعید (1397)، «تحلیل تطبیقی دگردیسی عرفانی در داستان دقوقی و اندیشۀ ابنعربی»، کهننامه ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال نهم، شمارۀ 2، 1ـ۱۷.
عبدالقادر مبیضین، مهی و مقابله، جمال محمد (2012)، «الشجرة و دلالاتها و رموزها لدی ابن عربی»، مجله جامعه دمشق، المجلد 28، العدد الثانی، 79ـ107.
فاضلی، فیروز، نیکویی، علیرضا و نقدی، اسماعیل (1392)، «رهیافت میانفرهنگی به گیاه و درخت در اساطیر و ادبیات»، ادبپژوهی، شمارۀ 23، 9ـ۳۳.
فعالی، محمدتقی (1397)، تجربۀ دینی و مکاشفه عرفانی، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
قونوی، صدرالدین (1371)، فکوک، مقدمه و ترجمۀ محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی.
کنعانی، ابراهیم (1398)، «کارکرد گفتمانی مکان در "شب سهرابکشان" بیژن نجدی»، دوفصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی، سال بیستوهفتم، شمارۀ 86، 151ـ177.
گرمس، آلژیرداس ژولین (1398)، نقصان معنا: عبور از روایتشناسی ساختگرا: زیباییشناسی حضور، ترجمه و شرح حمیدرضا شعیری، تهران: نشر خاموش.
مطالعات عرفانی