ارزش جانوران در نگاه صوفیان

نویسنده

استادیار دانشگاه مذاهب اسلامی

چکیده

طبیعت و بخش‌های مختلف زیست‌بوم به‌علت بی‌توجهی انسان، به‌سرعت در حال تخریب و نابودی هستند و پژوهش‌ها در راستای ارزش نهادن به جانوران و حفظ حقوق آنان ضروری است. اخلاق محیط زیست از شاخه‌های مهم بحث حفاظت از محیط زیست است و هدف از این تحقیق، ارائۀ رویکرد اخلاقی صوفیان در احترام و ارزش‌ نهادن به حیوانات است تا به‌عنوان الگوی اخلاقی عملی، قابل طرح و کاربرد باشد. در شرح حال صوفیان، تذکره‌های عرفانی و آثار و روایات عرفانی نوشته‌ها و حکایات بسیاری از سیرۀ قولی و فعلی آنان در شفقت، ارزش‌گذاری و علاقه‌مندی به جانوران مشاهده می‌شود، که نشان از علاقه و احترام ژرف صوفیان نسبت به جانوران است. دوستداری و ارزش نهادن به جانوران در این مقاله شامل چند عنوان اصلی می‌شود که به آن پرداخته شده است: همنشینی با جانوران اهلی و غیراهلی، پندگیری از جانوران، اجتناب از آزار جانوران و ترک گوشت‌خواری، الفت و شفقت با جانوران، مؤانست و خدمت جانوران به عارفان، گفتار و نصایح عارفان در تکریم جانوران، گفتار عارفان در باب رعایت حقوق جانوران، اثر ایجابی نیکی و ستم به جانوران و اثر سلبی نیکی و ستم به جانوران. روش انجام این تحقیق کتابخانه‌ای است و توصیف و تحلیل داده‌های جمع‌آوری‌شده نشان می‌دهد که صوفیان جزء گروه خاصی از دینداران بوده‌اند که از دیرباز در رفتار اخلاقی خود، به حیوانات علاقۀ ویژه‌ای داشته‌ و به حقوق آن‌ها احترام گذاشته‌ و ارزش ذاتی برای آنان قائل بوده‌اند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Value of Animals from the Perspective of Sufis

نویسنده [English]

  • Masoud Shavarani

Assistant Professor of the University of Islamic Denominations (Shavarani@gmail.com).

چکیده [English]

Nature and various parts of the ecosystem are rapidly being destroyed due to human neglect, and researches are needed to appreciate animals and protect their rights. Environmental ethics is an important branch of the discussion of environmental protection and the purpose of this study is to present the moral approach of Sufis in respecting and valuing animals so that it can be presented and applied as a practical ethical model. In the biography of Sufis, mystical memoirs and mystical narrations, writings and anecdotes of many of their verbal and practical methods can be seen in compassion, appreciation and interest in animals, which shows the deep love and respect of Sufis towards animals. Loving and valuing animals in this article includes several main topics that have been addressed: companionship with domestic and non-domestic animals; learning from animals; Avoid cruelty to animals and quit eating meat; Compassion for animals; the friendship and service of animals to mystics; Speech and advice of mystics in honoring animals; Mystics sayings about the observance of animal rights, the positive effect of goodness on animals and the negative effect of oppression on animals. The method of this research is library studying and the description and analysis of the collected data show that Sufis have been a special group of religious people who have long had a special interest in animals in their moral behavior, and have respected their rights and inherently valued them.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Ethics
  • animals
  • compassion
  • Sufis
  • desert
  • dog
  • deer
  1. قرآن کریم.
  2. ابن بطوطه، محمد (1407)، رحله، تحقیق محمد عبدالمنعم العریان و مصطفی القصاص، بیروت: دار احیاء العلوم.
  3. ابن حبان تمیمی، محمد (1414)، صحیح، تحقیق شعیب ارنؤوط، بیروت: مؤسسة الرساله.
  4. ابن حنبل، احمد (بی‌تا)، مسند، مصر: مؤسسة قرطبة.
  5. ابن خلّکان، احمد (1420)، وفیات الاعیان و أنباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار الفکر.
  6. ابن‌عربی، محیی‌الدین (1392)، فتوحات مکیه، تحقیق عثمان یحیی و ابراهیم مدکور، مصر: وزارة الثقافة و الاعلام جمهوریة مصر العربیة.
  7. ابن‌عربی، محیى‌الدین (1422)، محاضرة الابرار و مسامرة الاخیار، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  8. ابن ماجه، محمد، سنن، تحقیق محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت: دار الفکر.
  9. اصفهانی، ابونُعیم (1407)، حلیة الاولیا و طبقات الاصفیا، بیروت: دار الکتاب العربی.
  10. افلاکی، شمس‌الدین احمد (1362)، مناقب العارفین، به‌کوشش تحسین یازیجی، تهران: دنیای کتاب.
  11. انصاری، خواجه عبدالله (بی‌تا)، طبقات الصوفیة، ‏چ۱، بی‌جا: بى‌نا.‏
  12. انصاری، زهرا (۱۳۹۱)، «طبقه‌بندی موضوعی حکایات کرامات در نثر عرفانی»، مطالعات عرفانی، شمارۀ 16، 53ـ78.
  13. بخاری، محمد بن اسماعیل (1407)، صحیح، تحقیق مصطفی دیب البغاء، بیروت: دار ابن کثیر.
  14. بیهقی، ابوبکر (1408)، دلائل النبوة، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، دارالکتب العلمیة و دار الریان للتراث.
  15. پناهی، مهین (۱۳۸۳)، «پژوهشی دربارۀ روابط با حیوانات در عرفان عملی عارفان»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی (باهنر کرمان)، دورۀ جدید، شمارۀ 16، 41ـ66.
  16. جامی، عبدالرحمن (1373)، نفحات الانس من حضرات القدس، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: انتشارات اطلاعات.
  17. جعفر بن محمد (1337)، ذکر تاریخ اولیا، فرهنگ ایران زمین، چند فصل از تاریخ کبیر (جعفری)، زیرنظر ایرج افشار، شمارۀ 6، انتشارات سخن، ص95ـ158.
  18. خوارزمى‏، تاج‌الدین حسین (1379)، شرح فصوص الحکم ( خوارزمى/آملى)، تحقیق علامه حسن‌زاده آملى‏، قم: بوستان کتاب.
  19. دیلمی، ابوالحسن (1363)، سیرت شیخ کبیر ابی عبدالله خفیف، ترجمۀ رکن‌الدین یحیی بن جنید شیرازی، تصحیح شیمل و طاری، به‌کوشش توفیق سبحانی، بی‌جا: انتشارات بابک.
  20. رازی، نجم‌الدین (1376)، گزیده مرصاد العباد، به انتخاب و با مقدمۀ محمدامین ریاحی، تهران: انتشارات علمی.
  21. زرین‌کوب، عبدالحسین (1374)، بحر در کوزه، تهران: انتشارات علمی.
  22. سبکی، تاج‌الدین (1964)، طبقات الشافعیة الکبری، تحقیق عبدالفتاح الحلو، محمود محمد الطناحی، بی‌جا: دار احیاء الکتب العربیة.
  23. سراج طوسی، ابونصر (1382)، اللمع فی التصوف، تصحیح و تحشیه رینولد نیکلسون، ترجمۀ مهدی محبتی، تهران: اساطیر.
  24. سمعانى، احمد (1384)، روح الارواح فى شرح اسماء الملک الفتاح‏، تحقیق نجیب مایل هروى‏، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى‏.
  25. سهروردی، شهاب‌الدین ابوحفص (1427)‏، عوارف المعارف، تحقیق احمد عبدالرحیم السایح و توفیق على وهبة، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه.
  26. سیوطی، جلال‌الدین (1967)، حسن المحاضرة فی التاریخ مصر و القاهرة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.
  27. شعبانی، محسن و زروانی، مجتبی (۱۳۹۱)، «عرفان اسلامی و شأن اخلاقی حیوانات»، پژوهشنامه عرفان، شمارۀ 4، 26ـ42.
  28. شعرانى، عبدالوهاب (1426)، الطبقات الکبرى المسمى لواقح الانوار القدسیة فى مناقب العلماء و الصوفیة، تحقیق توفیق وهبة و احمد سایح، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه.
  29. طبرانی، ابوالقاسم سلیمان (1415)، معجم الاوسط، تحقیق ابراهیم حسینی، عوض‌الله بن احمد، قاهره: دار الحرمین.
  30. عبدالسلام، عزالدین، القواعد الکبری، الموسوم بقواعد الاحکام فی اصلاح الأنام، تحقیق کمال حمّاد، عثمان جمعه، دمشق: دار القلم.
  31. عطار، فریدالدین (1905)، تذکرة الاولیا، مطبعه لیدن.
  32. غزالی، ابوحامد (1383)، کیمیاى سعادت‏، ‏تحقیق حسین خدیو جم، تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى.‏
  33. ــــــ (بی‌تا)، احیاء علوم‌الدین‏، ‏تحقیق عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقى، بیروت: دار الکتاب العربى.
  34. ـــــــ (1373)، احیاء علوم‌الدین، ترجمۀ مؤیدالدین محمد خوارزمی، به‌کوشش حسین خدیو جم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  35. قشیرى، عبدالکریم (1374)، رساله قشیریه (ترجمه)، تحقیق بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.
  36. قلانسى نسفى، عبدالله (1385)، ارشاد در معرفت و وعظ و اخلاق، ‏تحقیق عارف نوشاهى، ‏ تهران: میراث مکتوب.
  37. مالک بن انس، موطأ، تحقیق محمدفؤاد عبدالباقی، مصر: دار احیاء التراث العربی.
  38. محمد بن منور (1899)، اسرار التوحید فى مقامات أبى سعید، تحقیق الیاس میرزا بوراغانسکى، بطرزبورغ (سن پطرزبورگ)، م.
  39. مزالى، ابوعبدالله (2004)، مصباح الظلام فى المستغیثین بخیر الانام علیه الصلاة و السلام فى الیقظة و المنام، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  40. مستملی بخاری، اسماعیل (1363)، شرح التعرف لمذهب التصوف، تهران: انتشارات اساطیر.
  41. مولوی، جلال‌الدین محمد بلخى (1373)، مثنوى معنوى، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
  42. میبدى‏، رشیدالدین (1371)، کشف الاسرار و عدة الابرار، تحقیق على‌اصغر حکمت‏، تهران: انتشارات امیرکبیر.
  43. نسایی، احمد بن شعیب (1406)، المجتبی من السنن، التحقیق عبدالفتاح أبوغدة، حلب: مکتب المطبوعات الاسلامیه.
  44. نیشابوری، رضی‌الدین (1341)، مکارم الاخلاق، به‌کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشگاه تهران.
  45. واقدی، محمد بن عمر (1401)، المغازی، تحقیق مارسون جونس، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
  46. هجویری، ابوالحسن (1375)، کشف المحجوب، تحقیق ژوکوفسکی و یریچ، تهران: طهورى.
  47. هیثمی، ابوبکر (1407)، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، قاهره و بیروت: دار الریان و دار الکتاب العربی.

 

دوره 17، شماره 1 - شماره پیاپی 33
33
فروردین 1400
صفحه 205-232
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 31 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401