طبیعت و بخشهای مختلف زیستبوم بهعلت بیتوجهی انسان، بهسرعت در حال تخریب و نابودی هستند و پژوهشها در راستای ارزش نهادن به جانوران و حفظ حقوق آنان ضروری است. اخلاق محیط زیست از شاخههای مهم بحث حفاظت از محیط زیست است و هدف از این تحقیق، ارائۀ رویکرد اخلاقی صوفیان در احترام و ارزش نهادن به حیوانات است تا بهعنوان الگوی اخلاقی عملی، قابل طرح و کاربرد باشد. در شرح حال صوفیان، تذکرههای عرفانی و آثار و روایات عرفانی نوشتهها و حکایات بسیاری از سیرۀ قولی و فعلی آنان در شفقت، ارزشگذاری و علاقهمندی به جانوران مشاهده میشود، که نشان از علاقه و احترام ژرف صوفیان نسبت به جانوران است. دوستداری و ارزش نهادن به جانوران در این مقاله شامل چند عنوان اصلی میشود که به آن پرداخته شده است: همنشینی با جانوران اهلی و غیراهلی، پندگیری از جانوران، اجتناب از آزار جانوران و ترک گوشتخواری، الفت و شفقت با جانوران، مؤانست و خدمت جانوران به عارفان، گفتار و نصایح عارفان در تکریم جانوران، گفتار عارفان در باب رعایت حقوق جانوران، اثر ایجابی نیکی و ستم به جانوران و اثر سلبی نیکی و ستم به جانوران. روش انجام این تحقیق کتابخانهای است و توصیف و تحلیل دادههای جمعآوریشده نشان میدهد که صوفیان جزء گروه خاصی از دینداران بودهاند که از دیرباز در رفتار اخلاقی خود، به حیوانات علاقۀ ویژهای داشته و به حقوق آنها احترام گذاشته و ارزش ذاتی برای آنان قائل بودهاند.
سمعانى، احمد (1384)، روح الارواح فى شرح اسماء الملک الفتاح، تحقیق نجیب مایل هروى، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.
سهروردی، شهابالدین ابوحفص (1427)، عوارف المعارف، تحقیق احمد عبدالرحیم السایح و توفیق على وهبة، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه.
سیوطی، جلالالدین (1967)، حسن المحاضرة فی التاریخ مصر و القاهرة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.
شعبانی، محسن و زروانی، مجتبی (۱۳۹۱)، «عرفان اسلامی و شأن اخلاقی حیوانات»، پژوهشنامه عرفان، شمارۀ 4، 26ـ42.
شعرانى، عبدالوهاب (1426)، الطبقات الکبرى المسمى لواقح الانوار القدسیة فى مناقب العلماء و الصوفیة، تحقیق توفیق وهبة و احمد سایح، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه.
طبرانی، ابوالقاسم سلیمان (1415)، معجم الاوسط، تحقیق ابراهیم حسینی، عوضالله بن احمد، قاهره: دار الحرمین.
عبدالسلام، عزالدین، القواعد الکبری، الموسوم بقواعد الاحکام فی اصلاح الأنام، تحقیق کمال حمّاد، عثمان جمعه، دمشق: دار القلم.
مطالعات عرفانی