تأثیر نجم رازی بر اندیشه‌های عرفانی ملاصدرا

نویسنده

دانشیار دانشگاه قم

چکیده

بسیاری از نظرات عرفانی صدرالمتألهین در کتب تفسیری او، منبعی آشکار ندارد و محققان را به داوری‌های ناصواب کشانده است. مدعای اصلی این مقاله این است که ملاصدرا در بخش عرفانیات تفسیر خود، افزون بر منقولات و عباراتی که از عارفان مشهور می‌آورد، از تفسیری کمتر شناخته‌شده از عارفی ایرانی، وام گرفته است. این تفسیر با نام بحر الحقایق و المعانی یا تأویلات نجمیه شناخته شده و از آنِ نجم‌الدین رازی، صاحب مرصاد العباد است که متأسفانه در هیچ‌یک از کتب و مقالات نگارش‌یافته دربارۀ منابع ملاصدرا، یادی از آن نشده است؛ اما به‌روشنی آشکار است که ملاصدرا تفسیر بحر الحقایق را می‌شناخته و مستقیماً از آن نقل مطلب کرده است. دیگر آنکه بسیاری از مطالبی را که صدرا از بخش‌های اشاریِ تفسیر غرائب القرآن نیشابوری نقل می‌کند، باز از افاضات نجم‌الدین رازی در بحر الحقایق است که احتمالاً نادانسته به نظام‌الدین نیشابوری منسوب می‌شود. دراین تحقیق، نمونه‌هایی چند از این برداشت‌های مستقیم و غیرمستقیم، مطرح و با مأخذ اصلی سنجیده شده است. بخش پایانی مقاله نیز به نمونه‌هایی اختصاص یافته که در پژوهش‌های معاصر دربارۀ اندیشه‌های عرفانی ملاصدرا، تحلیل و نظری عرضه شده، اما در واقع اختصاصی به او نداشته است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Influence of Najm Rāzi on Mulla Sadrā's Mystical Thoughts

نویسنده [English]

  • Mohammad Reza Movahedi

Associate Professor, Department of Persian Language and Literature ,Qom University (Movahedi1345@yahoo.com)

چکیده [English]

Many of the mystical views of Sadr al-Mutallahin (1050-979 A.H.) in his commentary books have no obvious source and have led scholars to erroneous judgments. The main claim of this article is that Mullā Sadrā, in the mystical part of his commentary, in addition to the quotations and phrases he quotes from famous mystics, has borrowed from a lesser-known commentary by an Iranian mystic. This commentary is known as Bahr al-Haqiqah wa al-Ma'āni or the interpretations of Najmiyah, and it is owned by Najmuddin Razi (574-654 AH), the author of Mersād al - ‘ebād, which unfortunately has not been mentioned in any of the books and articles written about Mulla Sadra's sources; But it is clear that Mullā Sadrā knew the interpretation of the Sea of ​​Truths and quoted directly from it; Another thing is that many of the things that Sadrā quotes from Neyshābouri's allusive parts of Tafsir al-Gharib al-Qur'an are from Najmuddin Rāzi in Bahr al-Haqāyeq, which is probably unknowingly attributed to Nizām al-din Neyshābouri (who died after 728 AH). In this research, some examples of these direct and indirect perceptions have been proposed and compared with the main sources. The final part of the article is devoted to examples that have been presented in contemporary research on Mullā Sadrā's mystical ideas, analysis and theory, but in fact have not been specific to him.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Mystical Allusions
  • Bahr al-Haqāyeq
  • Mullā Sadrā commentary
  • Najm Rāzi
  • Nazzām Neyshāburi
  1. اخوان صراف، زهرا (1385)، «تفسیر ملاصدرا و مقایسۀ ابعاد نقلی و عقلی و کشفی آن»، مجله بینات، شمارۀ 51، ۷۴ـ۹۱.
  2. ایازی، محمدعلی (1393)، شناخت‌نامۀ تفاسیر (نگاهی اجمالی به تفاسیر برجستۀ مذاهب اسلامی)، تهران: نشر علم.
  3. حلبی، علی‌اصغر (1386)، تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی، تهران: نشر اساطیر.
  4. دهقان‌ منگابادی، بمانعلی (1379)، «سبک‌ و شیوۀ‌ تفسیری‌ صدرالمتألهین‌ در تفسیر قرآن»‌، مجلۀ پژوهش‌های فلسفی کلامی، شمارۀ ۵ـ۶، ۵ـ۱۹.
  5. ذکاوتی قراگزلو، علیرضا (1378)، «سیری در نقد افکار ملاصدرا در چهار قرن اخیر»، مجلۀ آینۀ پژوهش، شمارۀ 57، ۱۴ـ۲۱.
  6. رازی، نجم‌الدین (1392)، بحر الحقایق والمعانی، فی تفسیر السبع المثانی المسمی بالتأویلات النجمیه، مقدمه و تحقیق محمدرضا موحدی، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  7. ــــــــ ، بحر الحقایق، نسخۀ شماره822، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
  8. ــــــــ (2009)، التأویلات النجمیه، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  9. شمشادی، خدیجه‌ ‌(1376)، روش‌ تأویل‌ در متون‌ تفسیری‌ صدرالمتألهین، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مدرسۀ عالی شهید مطهری.
  10. صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم (1366)، تفسیر القرآن الکریم (صدرا)، چ۲، قم: بیدار.
  11. ـــــــ (۱۳۷۲)، تفسیر القرآن الکریم، تصحیح محمد خواجوی، قم: بیدار.
  12. ـــــــ (بی‌تا)، تفسیر سورۀ جمعه، ترجمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی.
  13. معرفت، محمدهادی (۱۳۷۹)، تفسیر و مفسران، گروه مترجمان، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
  14. موحدی، محمدرضا (1394)، «مأخذ اشارات در غرائب القرآن»، فصلنامۀ کتاب قیم، دورۀ 5، شمارۀ 12، ۶۵ـ۷۹.
  15. نصیری، علی (1386) مکتب تفسیری صدرالمتألهین، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  16. نیشابوری، نظام‌الدین (1962)، تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بتصحیح ابراهیم عطوه عوض، الطبعة الاولی، مصر: شرکه مکتبه و مطبعه المصطفی البابی حلبی.
دوره 17، شماره 1 - شماره پیاپی 33
33
فروردین 1400
صفحه 345-366
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 31 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401