تحلیل زبان عرفانی روزبهان بر اساس الگوی گفتمان پویا

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات عرفانی، دانشگاه اصفهان

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اصفهان

چکیده

از دلایل اهمیت روزبهان، بازتاب گستردۀ تجربۀ‌ سلوک در آثار اوست. تحلیل زبان عرفانیِ ویژۀ او در تجربۀ صیرورت با استفاده از الگوی گفتمان پویا و فرایند تحولی کلام میسر است. این الگو نشان می‌دهد زبان عرفانی گفتمانی ایستا نیست. هدف این پژوهش تحلیل چگونگی پویایی تجربۀ عرفانی در بستر زبان است؛ بر این اساس «هویت‌های خودهمانی و خودغیری» و «شدن» سالک بررسی خواهد شد. با استفاده از مربع معناشناسی که بر اساس حرکت از یک مقولۀ متضاد با نفی خود به‌سوی متضادش تعریف می‌شود، بخش‌هایی از فرایند پویایی در کلام تفسیر می‌شود. چنین مطالعه‌ای آشکار می‌کند که در گفتمان عرفانی روزبهان، «هویت خودغیریِ» سالک عبارت از «فقر و فنا»ست. فنای «هویت خود همان» راه را بر سیر به‌سوی «هویت خودغیری» می‌گشاید؛ هویتی که به‌طور مداوم در حال بازسازی است، تا آنجا که در فرایندی استعلایی به هویت حق متصل می‌شود. در این فرایند رابطۀ «اتیک» سبب انفصال سوژه از «خود» می‌شود و تعامل پیوستۀ او با «فراخود» و در مرکز قرار دادن او، تداوم معنا را تضمین می‌کند. واژگانی همچون «فنا» و «فراموشی خود» از انفصال سوژه از خود حکایت می‌کند. همچنین واژگانی چون «یاد حق، دیدن به نور او»، «توحید قِدَمی، خورشید ذات ازلی» موجب تضمین تداوم معنا می‌شود. تحولی که موجب می‌شود کنشگر یا «من خردگرا» سیری را در خویشتن آغاز کند، آگاهی از آفات «داشتن» است؛ بنابراین او به هویت‌هایی که «واجد بودن» به او می‌بخشد، «نه» می‌گوید، سپس در سلوکی عرفانی به شوش‌گری ممتاز دگرگون می‌شود که هویت او با فقر و فنا تعریف می‌شود. افعال مؤثر «خواستن» در گفتمان عرفانی با طلب و «بایستن» که با رهنمودهای پیر برابر است، مقدمات تشکیل فاعل را فراهم می‌آورند. در نهایت آنچه سالک را به «فاعل توانشی» تبدیل می‌کند، فضل و رحمت حق‌تعالی است.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The analysis of the mystical language of Roozbehān based on dynamic discourse

نویسندگان [English]

  • Zahra Eftekhar 1
  • Hosein Aghahoseini 1
  • Masood Algooneh 2

1 Ph.D. in Persian Language and Literature, University of Isfahan.

2 Associate Professor, , Department of Persian Language and Literature ,University of Isfahan.

چکیده [English]

One of the reasons for Roozbehān's significance is the wide reflection of the experience of the mystical journey in his works. The analysis of his particular mystical language in the experience of becoming is possible using the model of dynamic discourse and its evolutionary process. This pattern shows that mystical language is not a static discourse. The purpose of this study is to analyze the dynamics of mystical experience in the context of language; accordingly, self-identity and otherness as well as the becoming of the wayfarer will be examined. Parts of the dynamic process are interpreted using the semantic square, which is defined based on the movement, through negation, from a contradictory category and getting to the opposite side. Such a study reveals that in Roozbehān's mystical discourse, the seeker's self-identity is poverty and annihilation. The annihilation of self-identity paves the way to otherness; an identity which is constantly being reconstructed, insofar as it is connected to the identity of God in a transcendental process. In this process, the relation of ethics causes the separation of the subject from the self, and his continuous interaction with the super-ego and placing it in the center, ensures the continuity of meaning. Words such as annihilation and self-forgetfulness indicate the separation of the subject from itself. Also, words such as remembering the Truth, seeing in its light, primeval monotheism, and the sun of the eternal essence guarantee the continuity of meaning. The evolution that causes the agent or the rational self to begin a journey in itself is the awareness of the pests of having. Thus, he says no to the identities that possession gives him, then through a mystical conduct, he transforms into a superior consciousness whose identity is defined by poverty and annihilation. The modal verbs including wanting in the mystical discourse along with seeking and must-ness, which are equal to the mentor's guidelines, provide the preconditions for the formation of the subject. Ultimately, what makes the seeker an agent of ability is the grace and mercy of the Almighty.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Mystical language
  • Roozbehān
  • dynamic discourse
  • identity
  • becoming
  • semantic square
  1. قرآن کریم.
  2. آقاحسینی، حسین و دیگران (1395)، «بررسی تشبیهات حوزه‌ای عشق در عبهرالعاشقین روزبهان بقلی»، مجله ادب فارسی، شمارۀ 17، 57ـ۷۶.
  3. احمدی، بابک (1388)، ساختار و تأویل متن، تهران: مرکز.
  4. ارنست، کارل (1387)، روزبهان بقلی، ترجمۀ مجدالدین کیوانی، تهران: مرکز.
  5. اسماعیلی، عصمت و دیگران (1391)، «رویکرد نشانه‌معناشناختی فرایند مربع معنایی به مربع تنشی در حکایت دقوقی مثنوی»، پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، سال ششم، شمارۀ 3 (پیاپی 23)، 69ـ94.
  6. افتخارفسایی، زهرا (1398)، تبیین و تحلیل زبان عرفانی روزبهان بقلی با رویکرد نشانه معناشناسی در آثار فارسی او، رسالۀ چاپ‌نشدۀ دکتری، دانشگاه اصفهان.
  7. افتخارفسایی، زهرا و دیگران (1399)، «تحلیل زبان عرفانی روزبهان بر اساس الگوی مربع تنشی»، نشریۀ نثرپژوهی ادب فارسی، سال بیست‌وسوم، شمارۀ 47، 1ـ27.
  8. انصاری، خواجه عبدالله (1362)، طبقات‌ الصوفیه، مقابله و تصحیح محمد سرور مولایی، تهران: طوس.
  9. تادیه، ژان ایو (1378)، نقد ادبی در قرن بیستم، ترجمۀ مهشید نونهالی، تهران: نیلوفر.
  10. برتنس، یوهانس ویلم (1383)، مبانی نظریۀ ادبی، ترجمۀ محمدرضا ابوالقاسمی، تهران: ماهی.
  11. خرمشاهی، بهاء‌الدین (1375)، حافظ‌نامه، تهران: علمی و فرهنگی.
  12. روزبهان بقلی، ابومحمد بن ابی‌نصر (1389)، شرح شطحیات، تصحیح و مقدمه فرانسوی از هانری کربن، تهران: قسمت ایران‌شناسی انستیتو ایران و فرانسه.
  13. ـــــــــــ (1366)، عبهرالعاشقین، تصحیح و مقدمۀ فارسی و فرانسوی هانری کربن و محمد معین، تهران: انستیتو ایران و فرانسه، قسمت ایران‌شناسی.
  14. سوسور، فردینان دو. (1388)، ساخت‌گرایی، پساساخت‌گرایی و مطالعات ادبی، ترجمۀ فرزان سجودی، تهران: انتشارات سورۀ مهر.
  15. السیوطی، جلال‌الدین (1373)، الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، قاهره: المطبعةالخیریه.
  16. شعیری، حمیدرضا (1384)، «بررسی نقش بنیادین ادراک حسی در تولید معنا»، پژوهشگاه علوم انسانی، شمارۀ 45ـ46، 131ـ146.
  17. ــــــــ (1388)، مبانی معنا‌‌شناسی نوین، تهران: سمت.
  18. شعیری، حمیدرضا و آریانا، دینا (1390)، «چگونگی تداوم معنا در چهل نامۀ کوتاه به همسرم از نادر ابراهیمی»، فصلنامۀ نقد ادبی، سال چهارم، شمارۀ 14، 161ـ185.
  19. شعیری، حمیدرضا و وفایی، ترانه (1388)، راهی به نشانه‌شناسی سیال، تهران: علمی و فرهنگی.
  20. عبدالقادر گیلانی (1385)، سرّ الاسرار، ترجمۀ مسلم زمانی و کریم زمانی، تهران: نی.
  21. عطار، فریدالدین محمد (1374)، تذکرة‌الاولیا، ‌تصحیح رینولد نیکلسون، چ۲، تهران: صفی‌علیشاه.
  22. فتوحی، محمود و علی‌نژاد، مریم (1388). «بررسی رابطۀ تجربۀ عرفانی و زبان تصویری عبهرالعاشقین»، مجله ادب‌پژوهی، شمارۀ 12، 8ـ۲۵.
  23. فروم، اریک (1370)، داشتن یا بودن، ترجمۀ کیومرث خواجویها، تهران: اسپرک.
  24. قشیری، ابوالقاسم (1345)، رسالۀ قشیریه، ترجمۀ ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  25. کالر، جاناتان (1388)، بوطیقای ساختارگرا، ترجمۀ کورش صفوی، تهران: مینوی خرد.
  26. کربن، هانری (1394)، چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی (خاصان عشق، تشیع و تصوف، ترجمۀ انشالله رحمتی، تهران: سوفیا.
  27. گرمس، آلژیرداس ژولین (1389)، نقصان معنا، ترجمۀ حمیدرضا شعیری، تهران: علم.
  28. محمد بن منور (1366)، اسرار‌ التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید، تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: آگاه.
  29. مطهری، مرتضی (1359)، تماشاگه راز، تهران: صدرا.
  30. نویا، پل (1373)، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمۀ اسماعیل سعادت، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 29 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401