کارکرد بلاغی و ادبی حروف الفبا در اشعار عرفانی حروفی عمادالدین نسیمی

نویسنده

استادیار و عضو هیئت‌علمی گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران

چکیده

عمادالدین نسیمی، شاعر بزرگ ترکی و فارسی‌سرای حروفی از مریدانِ فضل‌الله نعیمی شروانی (مؤسس فرقۀ حروفیه) در قرن هشتم، مفاهیم اعتقادی و زیربنایی تفکر عرفانی و حروفیه را با عنایت به جایگاه ویژۀ حروف الفبا رونق داد. فرقۀ حروفیه که ریشه در اندیشه‌های صوفیانه و عرفانی فِرق دیگر داشت، در روزگار تیموریه از شهرتِ بسیار زیادی برخوردار بود. ساختار فکری این فرقه که در صدر اسلام با تفسیر و تأویل حروف مقطعه، پایه‌ریزی شده بود، به‌واسطۀ قداست بخشیدن به حروف الفبا به این نام نامیده شد. این مقاله که به روش تحلیلی‌توصیفی و کتابخانه‌ای نگارش یافته، در پاسخ به این سؤال که عمادالدین نسیمی از جنبه‌های بلاغی و ادبی حروف الفبا در اشعار عرفانی و حروفی خود چگونه بهره برده است، به تحلیل اشعار عرفانی حروفی عمادالدین نسیمی در دیوان اشعار او پرداخته است. با بررسی و تحلیل مجموعۀ کامل شواهد شعری، مشخص شد که عمادالدین نسیمی در تبیین اندیشه‌های فرقه‌ای و مذهبی خود، یعنی حروفیه از زبان حروف الفبا، بهرۀ فراوانی برده است و به رمز و اشاره، این اندیشه‌ها را در قالب و چهارچوب حروف به نمایش گذاشته است. اعتقاد به وحدت وجود، قداست حروف، سرمنشأ بودن نقطه و آفرینش الف از آن، مقام خدایی انسان، نامحسوس بودن خدا، تجلی خدا در کلمه و حروف و... از جمله مفاهیم اعتقادی حروفیه است که به‌کمک حروف الفبا، در قالب مضامین، فضاهای شاعرانه، تعابیر، ترکیبات و عبارات نغز و ظریف ادبی، دینی و عرفانی، در اشعار عمادالدین نسیمی بیان شده است. عمادالدین نسیمی از میان ۳۲ حرف الفبای فارسی، فقط به ۲۷ حرف از آن حروف، برای این هدف بهره جسته است. حرف الف، پُرکاربردترین حروف در بیان اندیشه‌های عرفانی حروفی عمادالدین نسیمی است. جنبه‌های عرفانی و دینی حروف ب، ک، ن، م، ل و... از پرکاربردترین حروف الفبا، بعد از حرف الف، در این زمینه به شمار می‌روند.
 

کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم.
  2. ابراهیمی، مهدی (1388)، «تصوف و تشیع و بُعد فلسفی و انسان‌گرایانۀ حروفیان (حروفیه)»، فصلنامۀ پژوهش ادبی، شمارۀ 15، 139ـ115.
  3. ابن‌عربی، محمد بن علی (1381)، الفتوحات المکیة فی معرفة اسرار المالکیة والملکیة، ترجمۀ محمد خواجوی، چ۱، تهران: مولی.
  4. حمویه، سعدالدین (1362)، المصباح فی التصوف، تصحیح نجیب مایل هروی، چ۱، تهران: مولی.
  5. رمضانی، علی و اصغری گوار، نرگس (1396)، «ظهورات حروف در هستی‌شناسی حروفیه با تأکید بر دیوان عمادالدین نسیمی»، فصلنامۀ بهارستان سخن، سال چهاردهم، شمارۀ 36، 175ـ۱۹۲.
  6. ریتر، هلموت (1341)، «آغاز فرقۀ حروفیه»، مجلۀ فرهنگ ایران‌زمین، ترجمۀ حشمت مؤید، ج10، شمارۀ 10، 319ـ۳۹۳.
  7. سجادی، سید جعفر (1379)، فرهنگ اصلاحات فلسفی ملاصدرا، چ۱، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  8. کربن، هانری (1391)، تاریخ فلسفۀ اسلامی، ترجمۀ جواد طباطبایی، چ۱، تهران: مینوی خرد.
  9. میرجعفری، حسین (1379)، تحولات سیاسی اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی ایران در دورۀ تیموریان و ترکمانان، تهران: سمت.
  10. نسیمی، عمادالدین (1372)، دیوان نسیمی، به‌کوشش یدالله جلالی پنداری، چ۱، تهران: نی.
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 29 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401
  • تاریخ انتشار: 01 بهمن 1400