نگاهی جامعه‌شناختی و عرفانی به گستره و زمینه‌های بدبینی در مثنوی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سلمان فارسی کازرون، نویسنده مسئول

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سلمان فارسی کازرون

چکیده

بدبینی یکی از کلیدواژه‌های مهم در فلسفه، روان‌‌‌‌شناسی و جامعه‌شناسی است که خود، محصول زمان، مکان، شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است. مولانابه‌عنوان شاعری عارف و منتقدی اجتماعی که به تعالی روح و اندیشۀ انسانی نظر دارد، همواره می‌کوشد تا در قالب مصلحی اجتماعی، به نقد جامعه و اوضاع و احوال پیرامون خویش بپردازد. در عصر و زمانۀ مولانا، مشکلات و مصائب سیاسی و فرقه‌ای، آشوب‌های ناشی از حملۀ مغول، سلطۀ زاهدان و صوفیان دغل‌کار و قاضیان رشوه‌گیر، همه و همه، سبب شده است که مولوی نه به‌عنوان شخصی بدبین و منفی‌نگر از لحاظ روان‌شناسی (پارانویید)، بلکه در هیئت منتقدی واقع‌بین، فساد و تباهی جامعۀ خویش را به تصویر بکشد. در این پژوهش، نگاه مولانا را به هریک از عوامل زمینه‌ساز بدبینی، از منظرجامعه‌شناختی و عرفانی مورد توجه قرار خواهیم داد. نتایج این جستار که با رهیافتی توصیفی‌تحلیلی به مطالعۀ مثنوی معنوی پرداخته است، نشان می‌دهد که مولانا به بسیاری از پدیده‌های اجتماعی و سیاسی و مذهبی عصر خویش، اعم از حاکمان و شاهان، زاهدان ریاکار و صوفیان و دیگر اقشار جامعه، دید بدبینانه‌ای دارد که البته با توجه به شرایط جامعه در آن روزگار، طبیعی به نظر می‌رسد.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Sociological and Mystical View to the Scope and Contexts of Pessimism in Masnavi

نویسندگان [English]

  • Seyyed Mohammad Dashti 1
  • Asma Hosseini 2
  • Mohammadamin Ehsani estahbanati 2

1 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Salman Farsi University of Kazeroun seyyedmohammaddashti@gmail.com

2 Ph.d Student of Persian Language and Literature, Salman Farsi University of Kazeroun

چکیده [English]

Pessimism, one of the important keywords in philosophy, psychology and sociology, it’s the Produce of time, place, and society’s political, economic, social, and cultural conditions. As a mystic poet and social critic believing in the human soul and thought’s transcendence, Rumi always seeks to criticize the society and the occasions around him in the form of a social reformer. In Rumi’s era, political and sectarian troubles, riots due to the Mongol invasion, the domination of fraudulent Sufis and ascetics, as well as bribe-taking judges have all propelled him to portray his community’s corruption and destruction, not as a psychologically (paranoid) pessimistic negative person, but as a realistic critic. The present research will address Rumi’s viewpoint to each of the pessimism’s underlying factors from the sociological and mystical perspective. The results of the current research, studying the Masnavi with a descriptive-analytical approach, indicate Rumi’s pessimistic viewpoint towards many social, political, and religious phenomena of his era, including rulers, kings, hypocritical ascetics, and Sufis, as well as the society’s other strata, of course, seeming normal given the society’s conditions at that time.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Pessimism
  • Historical Sociology
  • Areas of Creation of Pessimism
  • Rumi’s Masnavi
  1. نهج البلاغه (1379)، ترجمۀ محمد دشتی، چ32، قم: الهادی.
  2. بهنام‌فر، محمد (1381)، «دنیا از دیدگاه مولوی در مثنوی با استناد به آیات قرآنی»، ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بیرجند، شمارۀ 2، 5ـ۱۲.
  3. ترابی، علی‌اکبر (1380)، جامعه‌شناسی ادبیات، تبریز: فروغ آزادی.
  4. جوینی، عطاملک بن محمد (1368)، تاریخ جهان‌گشا، تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، تهران: اطلاعات.
  5. دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه، چ۴، تهران: دانشگاه تهران.
  6. زرین‌کوب، عبدالحسین (1375)، پله پله تا ملاقات خدا، چ10، تهران: علمی.
  7. ـــــــــ (1379)، جست‌وجو در تصوف ایران، چ6، تهران: امیرکبیر.
  8. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (1362ش)، دُر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم: مکتبةآیت‌الله المرعشی النجفی.
  9. صفا، ذبیح‌الله (1370)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوسی.
  10. طهماسبی، فرهاد (1389)، «بازتاب مسائل اجتماعی‌فرهنگی در مثنوی معنوی مولانا (نگاهی به مثنوی از منظر جامعه‌شناسی ادبیات)»، پژوهشنامۀ فرهنگ و ادب، سال پنجم و ششم، شمارۀ 9، 270ـ۲۸۹.
  11. فراستی، جواد (1393)، «عارضۀ شخصیتی بدبینی و منفی‌نگری در مثنوی معنوی»، همایش کنگرۀ ملی پژوهش‌های کاربردی علوم انسانی اسلامی. گلستان.
  12. فروزان‌فر، بدیع‌الزمان (1381)، احادیث و قصص مثنوی، تنظیم حسین داوودی، چ2، تهران: امیرکبیر.
  13. مباشری، محبوبه (1389)، فرهنگ اجتماعی عصر مولانا، تهران: سروش.
  14. مجلسی، محمدباقر (1399)، بحار الانوار، قم: دار الکتب الاسلامیه.
  15. محسنی تبریزی و دیگران (1390)، «بررسی اعتماد اجتماعی با نگاهی نسلی به جامعه»، نشریۀ جامعه‌شناسی کاربردی، سال بیست‌ودوم، شمارۀ 41، 41ـ70.
  16. منتظری، سید سعیدرضا و صمیمی، پیمان (1397)، «جهان‌شناسی مانوی و ویژگی‌های عرفانی آن»، مجلۀ پژوهش‌های ادیانی، شمارۀ 12، 47ـ64.
  17. مولانا، جلال‌الدین محمد (1399)، مجالس سبعه، تهران: مولی.
  18. ــــــ (1395)، مثنوی معنوی، تصحیح رینولد. آ. نیکلسون، چ3، تهران: نگاه.
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 29 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401