نگاهی جامعه‌شناختی و عرفانی به گستره و زمینه‌های بدبینی در مثنوی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سلمان فارسی کازرون، نویسنده مسئول

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سلمان فارسی کازرون

چکیده

بدبینی یکی از کلیدواژه‌های مهم در فلسفه، روان‌‌‌‌شناسی و جامعه‌شناسی است که خود، محصول زمان، مکان، شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است. مولانابه‌عنوان شاعری عارف و منتقدی اجتماعی که به تعالی روح و اندیشۀ انسانی نظر دارد، همواره می‌کوشد تا در قالب مصلحی اجتماعی، به نقد جامعه و اوضاع و احوال پیرامون خویش بپردازد. در عصر و زمانۀ مولانا، مشکلات و مصائب سیاسی و فرقه‌ای، آشوب‌های ناشی از حملۀ مغول، سلطۀ زاهدان و صوفیان دغل‌کار و قاضیان رشوه‌گیر، همه و همه، سبب شده است که مولوی نه به‌عنوان شخصی بدبین و منفی‌نگر از لحاظ روان‌شناسی (پارانویید)، بلکه در هیئت منتقدی واقع‌بین، فساد و تباهی جامعۀ خویش را به تصویر بکشد. در این پژوهش، نگاه مولانا را به هریک از عوامل زمینه‌ساز بدبینی، از منظرجامعه‌شناختی و عرفانی مورد توجه قرار خواهیم داد. نتایج این جستار که با رهیافتی توصیفی‌تحلیلی به مطالعۀ مثنوی معنوی پرداخته است، نشان می‌دهد که مولانا به بسیاری از پدیده‌های اجتماعی و سیاسی و مذهبی عصر خویش، اعم از حاکمان و شاهان، زاهدان ریاکار و صوفیان و دیگر اقشار جامعه، دید بدبینانه‌ای دارد که البته با توجه به شرایط جامعه در آن روزگار، طبیعی به نظر می‌رسد.
 

کلیدواژه‌ها

  1. نهج البلاغه (1379)، ترجمۀ محمد دشتی، چ32، قم: الهادی.
  2. بهنام‌فر، محمد (1381)، «دنیا از دیدگاه مولوی در مثنوی با استناد به آیات قرآنی»، ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بیرجند، شمارۀ 2، 5ـ۱۲.
  3. ترابی، علی‌اکبر (1380)، جامعه‌شناسی ادبیات، تبریز: فروغ آزادی.
  4. جوینی، عطاملک بن محمد (1368)، تاریخ جهان‌گشا، تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، تهران: اطلاعات.
  5. دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه، چ۴، تهران: دانشگاه تهران.
  6. زرین‌کوب، عبدالحسین (1375)، پله پله تا ملاقات خدا، چ10، تهران: علمی.
  7. ـــــــــ (1379)، جست‌وجو در تصوف ایران، چ6، تهران: امیرکبیر.
  8. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (1362ش)، دُر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم: مکتبةآیت‌الله المرعشی النجفی.
  9. صفا، ذبیح‌الله (1370)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوسی.
  10. طهماسبی، فرهاد (1389)، «بازتاب مسائل اجتماعی‌فرهنگی در مثنوی معنوی مولانا (نگاهی به مثنوی از منظر جامعه‌شناسی ادبیات)»، پژوهشنامۀ فرهنگ و ادب، سال پنجم و ششم، شمارۀ 9، 270ـ۲۸۹.
  11. فراستی، جواد (1393)، «عارضۀ شخصیتی بدبینی و منفی‌نگری در مثنوی معنوی»، همایش کنگرۀ ملی پژوهش‌های کاربردی علوم انسانی اسلامی. گلستان.
  12. فروزان‌فر، بدیع‌الزمان (1381)، احادیث و قصص مثنوی، تنظیم حسین داوودی، چ2، تهران: امیرکبیر.
  13. مباشری، محبوبه (1389)، فرهنگ اجتماعی عصر مولانا، تهران: سروش.
  14. مجلسی، محمدباقر (1399)، بحار الانوار، قم: دار الکتب الاسلامیه.
  15. محسنی تبریزی و دیگران (1390)، «بررسی اعتماد اجتماعی با نگاهی نسلی به جامعه»، نشریۀ جامعه‌شناسی کاربردی، سال بیست‌ودوم، شمارۀ 41، 41ـ70.
  16. منتظری، سید سعیدرضا و صمیمی، پیمان (1397)، «جهان‌شناسی مانوی و ویژگی‌های عرفانی آن»، مجلۀ پژوهش‌های ادیانی، شمارۀ 12، 47ـ64.
  17. مولانا، جلال‌الدین محمد (1399)، مجالس سبعه، تهران: مولی.
  18. ــــــ (1395)، مثنوی معنوی، تصحیح رینولد. آ. نیکلسون، چ3، تهران: نگاه.
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 29 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401
  • تاریخ انتشار: 01 بهمن 1400