بررسی نسبت مولوی با عشق در دیوان شمس تبریزی بر اساس پیوندهای عاطفی چهارگان

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سلمان فارسی کازرون

2 کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سلمان فارسی کازرون، نویسنده مسئول

چکیده

یکی از مهم‌ترین واژگان، مفاهیم و ارکان علم عرفان، عشق است. این پدیده در نزد عرفا و روان‌شناسان به‌عنوان عامل رفتار و معرفت محسوب می‌شود. چنین اعتباری باعث برقراری پیوندهای عاطفی متنوع و شگفت‌انگیزی بین شاعران و عارفان با پدیدۀ عشق و با سایر پدیده‌ها شده است. از آنجا که بسامد واژۀ عشق در آثار مولوی بیش از سایر عرفای شاعر‌ است، بدین خاطر از سوی قاطبۀ ادبا و مولوی‌‌پژوهان مبنای اندیشه، تخیل و رفتار او همین پیوند عاطفی شدید و عمیق او با عشق پنداشته و فرض می‌شود. حال این پژوهش درصدد برآمد که بر اساس الگوی پیوندهای عاطفی بین شاعر و شیء فتوحی، به تحلیل این پنداشت و فرض در آینۀ دیوان شمس تبریزی بپردازد و بررسی کند که در واقع آیا مبنای رفتارهای مولوی همین پیوند عاطفی او با عشق است یا پیوندی از جنس دیگر است؟ سرانجام یافته‌ها و داده‌های پژوهش حاکی از این شد که اولاً الگوی فتوحی در اثبات وجود یا عدم پیوند عاطفی بین شاعران و اشیا (پدیده‌ها) و تبیین انواع آن کاربرد مفیدی دارد؛ ثانیاً اثبات شد که آن چهار پیوند اصلی الگوی فتوحی بین مولوی و عشق وجود دارد و حتی پیوندهای فرعی دیگری نیز بین این دو، غیر از پیوندهای الگوی فتوحی برقرار شده است؛ اما از بین این پیوندها، بیشترین پیوندی که بین مولوی و پدیده عشق برقرار شده، پیوند «وصف شیء» است و از چشم‌انداز الگوی پژوهش، پیوند وصف شیء ضعیف‌ترین، نازل‌ترین و پایین‌ترین سطح پیوند بین شاعر و یک شیء است و این پیوند، اساساً عاطفی نیست؛ پس پیوند بین مولوی و عشق، عاطفی نیست. 
 

کلیدواژه‌ها

  1. اسپرهم، داوود و تصدیقی، سمیه (1397)، «استعاره‌شناختی عشق در مثنوی مولانا»، مجله متن‌پژوهی ادبی، سال بیست‌ودوم، شمارۀ 76، 87ـ۱۱۴.
  2. الیافی، نعیم (2003)، تَطوّر الصّورَة الْفنّیّه فی الشّعرِ الْعربی الْحَدیث، دمشق: صفحات للدراسات و النشر.
  3. برت، آر. ال (1395)، تخیل، ترجمۀ مسعود جعفری، تهران: نشر مرکز.
  4. زرقانی، سید مهدی و دیگران (1393)، «تطور استعارۀ عشق از سنایی تا مولانا»، دوفصلنامه علمی‌پژوهشی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا، سال ششم، شمارۀ 11، 43ـ۷۹.
  5. سپهری، سهراب (1389)، هشت کتاب، اصفهان: گفتمان اندیشۀ معاصر.
  6. سیدی، سید حسین و بهنام، مینا (2009)، «رمانتیسم در آثار جبران خلیل جبران و سهراب سپهری»، مجله الدراسات الأدبیة، السنة الثانیة والعشرین، العدد 2 و 3 و 4: 191ـ220.
  7. شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1378)، صور خیال در شعر فارسی، تهران: انتشارات آگاه.
  8. شهریار، محمدحسین (1372)، کلیات دیوان، تهران: انتشارات زرین و نگاه.
  9. طغیانی، اسحاق (1386)، «بررسی استعاره در غزلیات شمس»، فصلنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی ارومیه، سال اول، شمارۀ 3، 47ـ۶۴.
  10. فتوحی، محمود (1383)، «عاطفه، نگرش، تصویر»، مجله مطالعات و تحقیقات ادبی، سال اول، شمارۀ 1 و 2، 93ـ۱۱۲.
  11. ــــــــ (1385)، بلاغت تصویر، تهران: انتشارات سخن.
  12. منوچهری دامغانی، ابوالنجم احمد (1338)، دیوان، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: زوار.
  13. مولوی، جلال‌الدین (1379)، کلیات دیوان شمس تبریزی، بر اساس نسخۀ تصحیح‌شدۀ بدیع‌الزمان فروزانفر، با مقدمۀ جواد سلماسی‌زاده، تهران: اقبال.
  14. ‌هاوکس، ترنس (1394)، استعاره، ترجمۀ فرزانه طاهری، تهران: نشر مرکز.
  • تاریخ دریافت: 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری: 29 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش: 09 بهمن 1401
  • تاریخ انتشار: 01 بهمن 1400