رمز و نشانه در کلاه‌ها و سرپوش‌های صوفیان ایران

نویسندگان
محبوبه الهی 1
شهرام پازوکی 2
بیژن عبدالکریمی 3
ناهید عبدی 4
1 دانشجوی دکتری فلسفه هنر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران
2 استاد تمام و مدیر گروه ادیان و عرفان مؤسسۀ حکمت و فلسفه ایران (نویسنده مسئول)؛ استاد مدعو دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران
3 دانشیار گروه فلسفه دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران
4 استادیار پژوهشکده هنر، فرهنگستان هنر؛ استاد مدعو دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران
چکیده
سیروسلوک عملی و نظری متصوفه، یکی از مهم‌ترین و بهترین گنجینه‌های نشانه‌شناختی فرهنگی، طریقتی و عرفانی در فرهنگ ایرانی ا‌ست. در این گنجینۀ فرهنگی، کاربرد و تعبیۀ نشانه‌های رمزگونه در سبک پوشش، لباس و ملزومات مرتبط با آن همچون کلاه و سربند اتفاق می‌افتد. این مقاله چگونگی استفاده متصوفه از هر امر خلاقه‌ای را جهت بسط، توسعه، دوام و درخشندگی سلوک آنان در فضای اجتماعی بیان می‌کند و به روش‌ها و منش طراحی نشانه‌شناسی تربیتی و مدیریت نظام‌مند دینی در بهره‌‌وری از این عناصر در تحقق منویات عارفانه در پرورش انسانی می‌پردازد. این نشانه‌ها برخوردار از بیشترین موارد مادی و بصری از قبیل رنگ، فرم، حالت، طرح، نقش و روش استفاده در مراتب، موقعیت‌ها، منش ورود و انجام مراحل و مناسک در رابطه مریدی و مرادی میان اهل تصوف هستند. این مقاله در عین حال که شاخصه‌های مادی را می‌کاود، تلاش دارد درگیر تنوع گسترۀ تشکیلاتی و فرایندهای تصوف نشود و از حیطۀ نشانه‌ها فراتر نرود. در این واکاوی عناصر مهمی همچون شکل، مدل، رنگ و حالت سرپوش‌ها و کلاه‌ها که منجر به قواعد، قوانین، مراتب و قاعده‌مندی می‌شود، به‌شیوۀ تحلیلی‌توصیفی مورد بررسی قرار گرفته است. مهم‌ترین دستاورد این مقاله، بیان ظرفیت‌های لباس و ملزومات مرتبط با آن در مسیر نشانه‌شناسی و طرح سلوک رفتاری انسان است که می‌تواند حامل نظامات و مراتب فکری بوده و در تغییر نوع بینش و نگاه انسان امروزی به مقولۀ لباس تأثیرگذار باشد.
 
کلیدواژه‌ها
تَرک تاج
دوازده ترک
رموز پوشش
سرپوش صوفیان
کلاهِ تاج
  1. ابی‌الخیر المیهنی، محمد بن منور ابی‌سعد بن ابی‌طاهر ابی‌سعید فضل‌الله (ابوسعید ابوالخیر) (1366)، اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، چ۱، تهران: آگاه.
  2. آرتیمانی، رضی‌الدین (1345)، دیوان رضی‌الدین آرتیمانی، به‌کوشش محمدعلی امامی، تهران: کتاب‌فروشی خیام.
  3. العبِّادی، قطب‌الدین ابوالمظفر منصور بن اردشیر (1347)، التصفیة فی احوال ‌المتصوفه (صوفی‌نامه)، تصحیح غلامحسین یوسفی، چ۱، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  4. افکنده، احسان و افشاری، فاطمه (1398)، «سرپوش در نخستین سکه‌های اشکانی (از ارشک یکم تا مهرداد یکم)»، پژوهش‌های علوم تاریخی، سال یازدهم، شمارۀ 2، 21ـ41.
  5. باخرزی، ابوالمفاخر یحیی (1383)، مقدمۀ اَوراد الاَحباب و فُصوصُ الآداب، به‌کوشش ایرج افشار، چ۲، تهران: دانشگاه تهران.
  6. بغدادی، مجدالدین (1368)، تُحفة البَرَرة فی مسائل العَشَرة، محمدباقر ساعدی خراسانی، چ۱، تهران: مروی.
  7. بلخی، حمیدالدین ابوبکر عمر بن محمودی (1372)، مقامات حمیدی، چ۲، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  8. بلوکباشی، علی (1385)، «پوشاک» در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج 14، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز بزرگ دایرةالمعارف اسلامی.
  9. بهار، مهرداد (1381)، پژوهشی در اساطیر ایران، چ۴، تهران: آگاه.
  10. پک، السی ه (1383)، پوشاک در ایران‌زمین، زیر نظر احسان یار شاطر، ترجمۀ پیمان متین، چ۲، تهران: امیرکبیر.
  11. پورداود، ابراهیم (1331)، هرمزدنامه، چ۱، تهران: انجمن ایران‌شناسی.
  12. چیت‌ساز، محمدرضا (1379)، تاریخ پوشاک ایرانیان «از ابتدای اسلام تا حملۀ مغول»، تهران: سمت و مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش برنامه‌ای سازمان صداوسیما.
  13. حافظ، شمس‌الدین محمد (1362)، دیوان حافظ، به‌کوشش پرویز ناتل خانلری، چ۲، تهران: خوارزمی.
  14. حافظ، شمس‌الدین محمد (1359)، دیوان کهنه حافظ، به‌کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
  15. حسن‌دوست، محمد (1383)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، چ۱، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  16. حسنی، عطاءالله (1388)، «کلاه ترک از آغاز تا صفویان»، نشریۀ تاریخ ایران، دورۀ 2، شمارۀ 1، 57ـ74.
  17. دزی، راینهارت پیتر ان (1383)، فرهنگ البسه مسلمانان، ترجمۀ حسینعلی هروی، تهران: علمی و فرهنگی.
  18. دهار، قاضی خان بدر محمد (1349)، دستور الاخوان، تصحیح سعید نجفی اسداللهی، چ۱، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  19. دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامۀ دهخدا، چ۱، تهران: دانشگاه تهران.
  20. ذکاء، یحیی (1350)، ارتش شاهنشاهی ایران از کوروش تا پهلوی، چ۱، تهران: شورای ارتشی جشن‌های دو هزار و پانصدمین سال بنیان‌گذاری شاهنشاهی ایران.
  21. رازی، نجم‌الدین (1361)، برگزیدۀ مرصاد العباد، انتخاب و مقدمه و فرهنگ لغات محمدامین ریاحی، چ۱، تهران: توس.
  22. رحیمی، پریچهر (1385)، تاریخ پوشاک ایرانیان: نگرشی بر پوشاک ایرانیان از هزاره پنجم پیش از میلاد تا اواخر دوره هخامنشیان، تهران: دانشگاه هنر.
  23. ساوجی، سلمان (1371)، دیوان سلمان ساوجی، به‌کوشش احمد کرمی، مقدمه و تصحیح ابوالقاسم حالت، چ۱، تهران: سلسلۀ انتشارات ما.
  24. سعد سلمان، مسعود (1362)، دیوان مسعود سعد سلمان، تصحیح رشید یاسمی، بی‌جا: گلشایی.
  25. سعدی، مُصلِح بن عبدالله بن مشرّف (1316)، گلستان سعدی، به‌اهتمام حبیب یغمایی، بی‌جا: شرکت چاپخانۀ فرهنگ.
  26. سهروردی، شیخ ابوحفض عمر شهاب‌الدین (1364)، عَوارفُ المَعارف، ابومنصور اسماعیل بن عبدالمؤمن اصفهانی، چ۱، تهران: علمی و فرهنگی.
  27. شاه داعی شیرازی (بی‌تا)، شانزده رساله، به‌کوشش محمد دبیر سیاقی، چ۱، تهران: علمی.
  28. شاه نعمت‌الله ولی، نعمت‌الله بن عبدالله (1391)، دیوان شاه شاه نعمت‌الله ولی، مقدمۀ سعید نفیسی، چ۳، تهران: نگاه.
  29. شهبازی، ع. شاپور (1383)، پوشاک در ایران‌زمین، زیر نظر احسان یار شاطر، ترجمۀ پیمان متین، چ۲، تهران: امیرکبیر.
  30. صوفی، عبدالرحمن (؟)، صور الکواکب، نسخۀ دستنویس خطی.
  31. عارف اردبیلی، ؟ (1353)، فرهادنامه، تصحیح و مقدمه و حاشیه عبدالرضا آذر، چ۱، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  32. عبادی المروزی، مظفر بن اردشیر (1391)، مناقب الصوفیه، به‌کوشش نجیب مایل هروی، چ۱، تهران: مولی.
  33. عزالدین کاشانی، محمود بن علی (1394)، مصباح الهدایة و مفتاح الهدایه، چ۱۲، تهران: سخن.
  34. غیبی، مهرآسا (1384)، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، به‌کوشش منوچهر غیبی، چ۱، تهران: هیرمند.
  35. قطب‌الدین شیرازی، محمود بن مسعود (1369)، دُرَّة التاج، به‌کوشش و تصحیح ماهدخت بانو همایی، چ۱، تهران: علمی و فرهنگی.
  36. کاشفی سبزواری، حسین واعظ (1350)، فتوت‌نامۀ سلطانی، به‌اهتمام محمدجعفر محجوب، چ۱، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  37. کبری، نجم‌الدین (1363)، الاُصولِ العَشَرَة، عبدالغفور لاری و نجیب مایل هروی، چ۱، تهران: مولی.
  38. کیا، صادق (1348)، تاج و تخت، چ۱، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
  39. گیرشمن، رمان (1370)، هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، ترجمۀ بهرام فره‌وشی، چ۲، تهران، علمی و فرهنگی.
  40. گولپینارلی، عبدالباقی (1363)، مولانا جلال‌الدین (زندگانی، فلسفه، آثار و گزیده‌ای از آن‌ها)، ترجمه و توضیحات توفیق سبحانی، چ۱، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  41. لعلی بدخشی، میرزا لعل بیک (1376)، ثَمَرات القُدس مِن شَجَرات الاُنس، سید کمال حاج سیدجوادی، چ۱، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  42. مونسی، مریم، طالب‌پور، فریده و گودرزی، مصطفی (1389)، «نوع لباس و نمادهای رنگ در عرفان اسلامی»، نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، شمارۀ 44، 5ـ14.
  43. نایمارک، الکساندر (1383)، پوشاک در ایران‌زمین، زیر نظر احسان یار شاطر، ترجمۀ پیمان متین، چ۲، تهران: امیرکبیر.
  44. نفیسی، علی‌اکبر (ناظم الاطباء) (1353)، فرهنگ نفیسی، چ۱، تهران: کتابفروشی خیام.
  45. نوربخش، جواد (1338)، «تاج درویش»، مردم‌شناسی و فرهنگ عامۀ ایران، دورۀ ۲ و ۳، شمارۀ 1، 47ـ52.
  46. ویدن گرن، گئو (1393)، پژوهشی در خرقۀ درویشان و دلق صوفیان، ترجمه و تحقیق بهار مختاریان، چ۱، تهران: آگه.
  47. هجویری الغزنوی، علی بن عثمان (1304)، کشف المحجوب، به‌سعی و اهتمام و تصحیح والنتین ژوکوفسکی، چ۱، لنینگراد: دار العلوم اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی.
  48. همایی، جلال‌الدین (1362)، تصوف در اسلام (نگاهی به عرفان شیخ ابوسعید ابوالخیر)، چ۱، تهران: هما.
  49. ــــــ (1394)، مقدمۀ مصباح الهدایة و مفتاح الهدایة، عزالدین کاشانی، محمود بن علی، تصحیح و مقدمه جلال‌الدین همایی، چ۱۲، تهران: سخن.

  • تاریخ دریافت 09 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 28 خرداد 1402
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1401