دکترای مدرسی معارف دانشگاه تهران، پژوهشگر و طلبه سطح 4 حکمت متعالیه جامعة الزهرا
چکیده
بر اساس آیۀ 68 سورۀ زمر، قیامت کبری که واقعۀ پیش از ورود انسانها به عالم آخرت و برقراری بهشت و جهنم است، با صعق موجودات اتفاق میافتد. در همین آیه برخی از صعق استثنا شدهاند. در معنای صعق حاصل در روز قیامت و استثناشدگان آن، میان مفسران اقوال مختلفی به چشم میخورد. عرفا معنای صعق در این آیه و آیات مشابه را «فنا»ی موجودات دانسته و اشاره کردهاند کسانی که قبلاً به مقام فنا رسیدهاند، مستثنای آیهاند. پژوهش حاضر با هدف بررسی مستثنای آیه و با روش توصیفی و تحلیلی در ابتدا به تبیین وحدت معنایی «حالت صعق» - در معنای عرفانی آن- در آیات مختلف پرداخته و علاوه بر آن روشن میسازد که حالت صعق در روز قیامت کبری، در تمام مخلوقات بهمعنای فناست. سپس در بررسی مستثنای آیه به این نتیجه رسیده است که مخلوقاتی که در عرفان با نام «ارواح مهیمه» شناخته میشوند، مستثنای آیه بوده و انسانهایی که در دنیا به مقام فنا دست یافتهاند، مستثنای آیه نیستند.
ـــــــــــ (1421ق)، مجموعه رسائل ابنعربی، چ1، بیروت: دار المحجة البیضاء.
ـــــــــــ (1422ق)، تفسیر ابنعربى (تأویلات عبد الرزاق)، تصحیح سمیر مصطفی رباب، چ1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ـــــــــــ (بیتا)، الفتوحات المکیة (اربع مجلدات)، چ1، بیروت: دار الصادر.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1408ق)، لسان العرب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
بحرانى، سید هاشم (1416ق)، البرهان فى تفسیر القرآن، چ1، تهران: بنیاد بعثت.
بقلی شیرازی، روزبهان (2008م)، تفسیر عرائس البیان فى حقائق القرآن، تصحیح احمد فرید المزیدی، چ1، بیروت: دار الکتب العلمیه.
پورروستایی اردکانی، جواد، و مدنی، منیره السادات (۱۴۰۰)، «بررسی انتقادی آراء مفسران فریقین در استثناشدگان از صَعق در نفخ صور اول»، دوفصلنامۀ پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، دورۀ ۹، شمارۀ ۱۸، ۱۱ـ۲۸.
جامی، عبدالرحمن (1370)، نقد النصوص فى شرح نقش الفصوص، تصحیح سید جلالالدین آشتیانی، چ2، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
الجندی، مؤیدالدین (1423ق)، شرح فصوص الحکم، تصحیح سید جلالالدین آشتیانى، چ2، قم: بوستان کتاب.
حسنزاده آملی، حسن (1381)، هزار و یک کلمه، چ3، قم: بوستان کتاب.
حسینی تهرانی، سید محمدحسین (۱۳۸۹)، رساله لبّ اللباب به ضمیمۀ مصاحبات علامه سید محمدحسین طباطبائی، چ۲، قم: بوستان کتاب.
خمینى، روحالله (1378)، آداب الصلاة، چ7، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
ـــــــــــ (1380)، شرح چهل حدیث، چ24، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
ـــــــــــ (1382)، شرح حدیث جنود عقل و جهل، چ7، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
دیلمی، حسن بن محمد (1412ق)، إرشاد القلوب إلی الصواب، چ1، قم: الشریف الرضی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، چ1، دمشق: الدار الشامیة.
مطالعات عرفانی