تحلیل و بررسی مشرب عرفانی شیخ ابواسحاق کازرونی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید علی اصغر میر باقری فرد 1
زهره نجفی 2
امیرحسین کوهستانی 3
1 استاد گروه ادبیات دانشگاه اصفهان
2 دانشیار گروه ادبیات دانشگاه اصفهان
3 دانشجوی دکترای ادبیات عرفانی دانشگاه اصفهان
چکیده
ابواسحاق ابراهیم بن شهریار کازرونی، ملقب به شیخ غازی و شیخ مرشد، از مشایخ صوفیه در قرن چهارم و پنجم هجری و پایه‌گذار طریقۀ کازرونیه در فارس، تأثیر بسیاری در ترویج عرفان اسلامی داشته است. با وجود تحقیقات گسترده‌ دربارۀ زندگی و احوال شیخ ابواسحاق، برخی ابعاد طریقۀ عرفانی او هنوز ناشناخته است. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی‌تحلیلی و استناد به منابع موثق و دست‌اول، تصویری روشن و علمی از مشرب عرفانی شیخ ابواسحاق ارائه می‌شود. این هدف با استفاده از الگویی متشکل از پاسخ‌های مشروح به چند سؤال محقق می‌گردد: در طریقۀ عرفانی شیخ ابواسحاق، مبدأ و مقصد سلوک کجاست؟ میان مبدأ و مقصد چند منزل با چه ترتیبی قرار گرفته‌اند؟ میزان اهمیت منازل چقدر است؟ توانایی‌های لازم برای کسب دستاوردهای هر منزل کدام‌اند و چگونه حاصل می‌شوند؟ در منابع پاسخ دقیقی برای همۀ این سؤالات یافت نشد؛ اما بر اساس قراین، نتایج حاصل بدین قرار است: در مشرب عرفانی شیخ مبدأ توبه، مقصد توحید و منازل زهد، ورع، فقر، صبر، توکل، رضا، مراقبه، محاسبه، محبت، خوف و رجا، اُنس، اطمینان، مشاهده، عشق، صحو، اخلاص، فناء فی الله و بقاء بالله، میان آن‌ها قرارگرفته‌اند که در بین این منازل ورع نقش برجسته‌تری دارد. ابواسحاق رویکردی فعال در عرفان داشته و با سامان‌دهی تشکیلات نظامی و جهاد با غیرمسلمانان به ترویج اسلام پرداخت؛ همچنین با احداث خانقاه‌ها و ارائۀ خدمات به فقرا و مسافران، طریقۀ کازرونیه را به جریانی دیرپای که گسترۀ فعالیت آن چندین قرن از آناتولی تا هند و چین ادامه داشته، تبدیل کرد.
کلیدواژه‌ها
عرفان اسلامی
مشرب عرفانی
ابواسحاق کازرونی
ورع
جهاد
  1. قرآن کریم.
  2. ابن‌بطوطه (1361)، سفرنامۀ ابن‌بطوطه، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران: علمی و فرهنگی.
  3. ابن‌عثمان، محمود) 1358)، فردوس المرشدیة فی اسرار الصمدیه- سیرت‌نامۀ شیخ ابواسحاق کازرونی، به‌کوشش ایرج افشار، چ۲، تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
  4. اژدری، راضیه (1391)، بررسی محتوایی فردوس المرشدیة فی اسرار الصمدیه، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه الزهرا(س)، استاد راهنما: سهیلا صلاحی‌مقدم.
  5. انصاری، خواجه عبدالله (1388)، صد میدان، تصحیح و تحشیه: سرژ دوبورکوی، به‌اهتمام عبدالکریم جربزه‌دار، تهران: اساطیر.
  6. انوری، حسن (1381)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن.
  7. بحرانی‌پور، علی، و زراعی، سیده زهرا (1392)، «بررسی ساختار اجتماعی دیاسپوراهای تجاری مسلمانان در مالابا و نقش صوفیان ایرانی در سده‌های هفتم و هشتم هجری قمری»، پژوهشنامۀ تاریخ اجتماعی و اقتصادی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال دوم، شمارۀ ۲، 61ـ۸۱.
  8. جامی، نورالدین عبدالرحمن (1858م)، نفحات الانس من حضرات القدس، تصحیح ویلیام ناسولیس، مولوی غلام عیسی، و مولوی عبدالحمید، کلکته: مطبعة لیسی.
  9. جرجانی، سید شریف علی بن محمد (1370) تعریفات، چ۴، تهران: ناصرخسرو.
  10. جهانگشای خاقان، تاریخ شاه اسماعیل (1364)، مقدمه و پیوست‌ها: الله دنا مضطر، اسلام‌آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
  11. حسینی فسایی، میرزا حسن (1367)، فارس‌نامۀ ناصری، تصحیح منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر.
  12. خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام (1380)، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران: خیام.
  13. خیراندیش، عبدالرسول، و رحیمی جابری، اعظم (1398)، «شکل‌گیری و گسترش خانقاه‌های مرشدیه در هند و چین (سدۀ هشتم هجری)»، فصلنامۀ تاریخ اسلام، سال بیستم، شمارۀ 77، 219ـ266.
  14. دیلمی، ابوالحسن (1363)، سیرت شیخ کبیر ابوعبدالله ابن‌خفیف شیرازی، ترجمۀ رکن‌الدین یحیی بن جنید شیرازی، تصحیح ا. شیمل. ماری-طاری، به‌کوشش توفیق سبحانی، تهران: بابک.
  15. رحیمی جابری، اعظم (1397)، «نقش شیخ ابواسحاق کازرونی در گسترش اسلام در کازرون (نیمۀ دوم قرن چهارم تا اوایل قرن پنجم هجری)»، پژوهشنامۀ تاریخ‌های محلی ایران، سال هفتم، شمارۀ ۱ (پیاپی 13)، 11ـ26.
  16. روزبهان بقلی (1393)، منطق الاسرار ببیان الانوار، تصحیح سید علی‌اصغر میرباقری ‌فرد و زهره نجفی، تهران: سخن.
  17. زرکوب شیرازی، ابوالعباس معین‌الدین (1350)، شیرازنامه، به‌کوشش اسماعیل واعظ جوادی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  18. زرین‌کوب، عبدالحسین (1367)، جستجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر.
  19. سجادی، سید ضیاءالدین (1393)، مقدمه‌ای بر مبانی عرفان و تصوف، چ۱۸، تهران: انتشارات سمت.
  20. سهروردی، شهاب‌الدین (1392)، عوارف المعارف، ترجمۀ ابومنصور بن عبدالمؤمن اصفهانی، به‌اهتمام قاسم انصاری، تهران: علمی و فرهنگی.
  21. عبادی کازرونی، جلال‌الدین محمد (1382)، «ذیل کتاب تحفة المرشدین من حکایات الصالحین»، تصحیح عارف نوشاهی و معین نظامی، معارف، تیرماه، دورۀ بیستم، شمارۀ 5، 97ـ139.
  22. عطار نیشابوری، فریدالدین (1390)، تذکرة الاولیاء، تصحیح رینولد الن نیکلسون، به‌کوشش روح‌الله هادی، چ۲، تهران: نشر پیامبر.
  23. ــــــــــــ (1905م)، تذکرة الاولیاء، تصحیح رینولد الن نیکلسون، مطبعۀ لیدن.
  24. ــــــــــــ (1398)، تذکرة الاولیاء، مقدمه و تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
  25. عرفانی واحد، فاطمه، واثق عباسی، عبدالله، و مشهدی، محمدامیر (1394)، «مرشدیه و بازتاب آن در شبه‌قاره»، فصلنامۀ مطالعات شبه‌قارۀ دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال هفتم، شمارۀ 23، 96ـ77.
  26. عمری مرشدی، شمس‌الدین محمد بن سلیمان (1383)، معدن الدُّرر فی سیرة الشیخ حاجی عمر، تصحیح و مقدمه و تعلیقات: عارف نوشاهی، معین نظامی، چ۱، تهران: نشر کازرونیه.
  27. غزالی، ابوحامد محمد (1383)، کیمیای سعادت، به‌کوشش حسین خدیو جم، تهران: علمی و فرهنگی.
  28. قشیری، عبدالکریم بن هوازن (1396)، رسالۀ قشیریه، ترجمۀ ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، تصحیح سیده مریم روضاتیان، و سید علی‌اصغر میرباقری فرد، تهران: سخن.
  29. کاشانی، عزالدین محمود (1367)، مصباح ‌الهدایة و مفتاح‌ الکفایه، به‌کوشش جلال‌الدین همایی، تهران: بی‌نا.
  30. کاوتس، رالف (1392)، چشم‌اندازهایی از جادۀ ابریشم دریایی از خلیج فارس تا دریای شرقی چین، ترجمۀ محمدباقر وثوقی و پریسا صیادی، تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
  31. کربن، هانری (1371)، تاریخ فلسفۀ اسلامی، ترجمۀ اسدالله مبشری، چ۴، تهران: امیرکبیر.
  32. کیانی، محسن (1369)، تاریخ خانقاه در ایران، تهران: طهوری.
  33. گونبال، سِوال (1395)، تأثیر طریقت کازرونیه بر آناتولی؛ با نگاهی به دو نسخه: فردوس المرشدیة فی اسرار الصمدیة و مرصد الاحرار الی سیر مرشد الابرار، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، استاد راهنما: روح‌الله هادی.
  34. مظفریان، منوچهر (1373)، کازرون در آیینۀ فرهنگ ایران، چ۱، شیراز: نوید
  35. حمدالله مستوفی (1381)، تاریخ گزیده، به‌اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
  36. مکّی، ابوطالب (1995م)، قوت ‌القلوب فی معاملة المحبوب، به‌کوشش سعید نسیب مکارم، بیروت: بی‌نا.
  37. ــــــــــــ (1417ق)، قوت القلوب فی معاملة المحجوب، تصحیح باسل عیون السود، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  38. میرباقری فرد، سید علی‌اصغر (1391)، «عرفان عملی و نظری یا سنت اول و دوم عرفانی»، پژوهش‌های ادب عرفانی، تابستان، شمارۀ 22، 65ـ88.
  39. ــــــــــــ (1394)، تاریخ تصوف، سیر تطور عرفان اسلامی از قرن هفتم تا قرن دهم هجری، تهران: سمت.
  40. میرباقری فرد، سید علی‌اصغر، و رئیسی، احسان (1396)، «روش تبیین سنت و مشرب عرفانی (نمونۀ مطالعاتی: عزیز نسفی)»، دوفصلنامۀ ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراء، بهار و تابستان، سال نهم، شمارۀ 16، 171ـ202.
  41. میرباقری ‌فرد، سید علی‌اصغر، و محمدی، معصومه (1396)، مثنوی معنوی گزیده و شرح دفتر اول، تهران: سخن.
  42. نسفی، عزیز بن محمد (1391)، بیان التنزیل: شرح احوال، تحلیل آثار، تصحیح و تعلیقات سید علی‌اصغر میرباقری فرد، تهران: سخن.
  43. نورایی، الیاس (1391)، خورشید کازرون، پژوهشی در احوال و افکار شیخ ابواسحاق کازرونی، تهران: یار دانش.
  44. هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان (1393)، کشف المحجوب، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی،چ۹، تهران: انتشارات سروش.

  • تاریخ دریافت 02 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری 15 دی 1401
  • تاریخ پذیرش 15 اسفند 1401
  • تاریخ انتشار 01 دی 1401