نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• شکوه زارعی ¹
• احسان رئیسی ²

¹ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران،

² استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان

چکیده

بخش مهمی از تعالیم مولوی با استفاده از عناصر طبیعی و اجزاء محیط زیست بیان شده‌است، این تعالیم را می‌توان تعالیم طبیعت محور نامید. گرچه تا کنون دربارۀ عناصر طبیعی در زبان مولوی و همچنین ویژگی‌های تعالیم مولوی پژوهش‌هایی انجام گرفته‌است. با این حال این موضوع مغفول مانده که از یک سو قسمت اعظم تعالیم مولوی طبیعت محور است و از سوی دیگر وی از مباحث مربوط به طبیعت و محیط زیست عمدتا در خدمت بیان تعالیم بهره گرفته‌است. بر این اساس تحلیل تعالیم طبیعت محور مولوی و نقش طبیعت در نظام تعلیمی وی می‌تواند ابعاد مغفول مانده از نظام تعلیمی مولوی و همچنین نحوۀ مواجهۀ وی با نظام طبیعت و محیط زیست را آشکار سازد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و ابزار کتابخانه‌ای کوشیده است مباحث مذکور را تحلیل و تبیین کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد، طبیعت در مثنوی و غزلیات شمس تنها کارکردی نمادین ندارد، بلکه بخشی از یک نظام تعلیمی است. در این راستا پژوهش حاضر نشان می‌دهد، مولوی با بهره‌گیری از عناصری چون دریا، خورشید، خاک و آتش، مسیر تربیتی سالک را در قالب الگویی پنج‌مرحله‌ای ترسیم کرده است. این الگو شامل بازگشت به موطن اصلی، تهذیب نفس، پیمودن مراحل سلوک، رابطه‌ی سالک و رهبر، و در نهایت فنا و بقاست. بر این اساس، عناصر طبیعی در مثنوی به‌مثابه ابزار آموزشی عمل می‌کنند و جایگاهی محوری در تبیین آموزه‌های عرفانی و تربیتی مولوی دارند.

کلیدواژه‌ها

• ادبیات عرفانی
• تعالیم مولوی
• طبیعت
• مثنوی معنوی
• مولوی