نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• سحر طاهری ¹
• سیاوش حق جو ²
• فرزاد بالو ²
• قدسیه رضوانیان ³
• حسین حسن پور آلاشتی ²

¹ دانشجوی دکتری ادبیّات عرفانی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

² دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

³ استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

چکیده

تفسیر شعر یکی از مهم‌ترین پژوهش‌های ادبی است که زمینۀ آشنایی مخاطبان را با متون نظم فراهم می‌سازد. این شیوه از بررسی متن غالباً در سطح محتوا و با سیر کلی مفسر در شعر صورت می‌پذیرد. سیر کلی در متون ادبی به‌ویژه شعر اگرچه برای دانشجویان و مخاطبان عام زبان و ادب فارسی سودمند است، در بررسی متون گستردۀ ادبی، دریافت جامع و دقیق ویژگی‌های متن و زوایای آشکار و پنهان اندیشۀ خالق اثر چندان کارآمد به نظر نمی‌رسد. در پژوهش حاضر به طرح و بررسی الگویی ترکیبی (کمّی- کیفی) در تفسیر متن پرداخته می‌شود که به‌واسطۀ آن امکان بررسی دقیق‌تر آثار ادبی فراهم می‌گردد. در این بررسی که بر مبنای کلیدواژۀ جان در غزلیات عطار صورت می‌پذیرد، نخست ابیات دارای این کلیدواژه از سراسر غزلیات عطار استخراج و مضامین آن‌ها طبقه‌بندی می‌شود و سپس برخی از ابیات مرتبط با مضمون جان‌بازی به‌عنوان یکی از مضامین کلیدی غزلیات شاعر شرح و تفسیر می‌گردد. نتایج حاصل از طبقه‌بندی ابیات نشان می‌دهد که پنج مضمون، پروای جان داشتن/ نداشتن، نور و تعالی جان، جان‌بازی، وجود و عدمِ جان و جان عاشق مضامین کلیدی غزلیات عطار به شمار می‌رود. همچنین تفسیر ابیات مرتبط با جان‌بازی نشان می‌دهد که عطار به ظرفیت‌‌ معنایی واژگان توجه ویژه‌ای دارد و برخی از مهم‌ترین مضامین شعری خود را در غزلیات و برخی دیگر از آثار خویش با شبکۀ معنایی یکسان بیان می‌کند. این زنجیرۀ معنایی بیانگر وحدت سازمان‌یافتۀ شعر عطار است و آثار گوناگون او را شرحی بر یکدیگر قرار می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

• تفسیر
• جان
• عطار
• غزلیات
• مضمون