نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• سلمان ساکت ¹
• زینب درویشی ²

¹ دانشیارگروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد

² دانش‌آموختهٔ کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

رساله‌‌های تعلیمی صوفیانه رساله‌های جامعی هستند که در آن‌ها آداب تصوف به صوفیان آموزش داده شده است؛ درحالی‌که کتب سیر با هدف ذکر احوال مشایخ و نشان دادن برتری آن‌ها بر اقران و مریدان نوشته شده‌اند. هریک از این دو دسته از آثار، رویکردهای متفاوتی به اعمال و آداب رایج در تصوف ازجمله سماع که یکی از رایج‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین اعمال در تصوف بوده‌ است، داشته‌اند. مؤلفان رساله‌های تعلیمی به‌صورت نسبتاً یکسان از سماع بحث کرده‌اند؛ در این آثار، تفاوت رویکرد به موضوع‌های مربوط به سماع وجود ندارد یا تفاوت‌ها بسیار اندک است. صوفیان در این آثار با تأکید بر فهم شخصی مستمعان و اقسام و جایگاه آنان، به تعریف‌های انتزاعی از سماع و تجربۀ فردی مشایخ و مریدان صوفی دربارۀ سماع، توجه و تأکید داشته‌اند. حال‌آنکه در کتب سیر، سماع جنبه اجتماعی یافته و در آن، قدرت مشایخ با ظهور اعمال خارق‌العاده در مجالس سماع بر دیگران آشکار شده است. همچنین در کتب سیر، به اعمال متنوع‌تری در مجالس سماع اشاره و به‌صورت آزادانه‌تری دربارۀ برخی از اعمال مخالف با شریعت در این مجالس، حکایت‌پردازی شده است؛ هرچند که مؤلفان، دیدگاه‌های متفاوتی به این اعمال در مقایسه با یکدیگر اتخاذ کرده‌اند. توجه به برگزاری مجالس سماع مناسبتی و توجیه سماع به طریقی متفاوت با رساله‌های تعلیمی، از دیگر تفاوت‌های کتب سیر با رساله‌های تعلیمی دربارۀ سماع است. این تفاوت‌ها ذیل عناوینی مستخرج از این دو دسته از آثار بررسی شده‌اند که عبارت‌اند از: سماع نظری/ سماع عملی، اعمال مجالس سماع، سماع بی‌اختیار/ سماع مناسبتی و توجیه سماع.

کلیدواژه‌ها

• سماع
• تصوف
• رساله‌های تعلیمی
• کتب سیر مشایخ