مطالعات عرفانی
درنگی بر منابع سمعانی در روح الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی- گرایش ادبیات عرفانی دانشگاه شیراز
2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز
چکیده
روح الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح نوشتۀ شهابالدین احمد بن منصور سمعانی (487-534) کهنترین کتاب مستقل فارسی دربارۀ اسمای الهی و یکی از شاهکارهای نثر فارسی است. این کتاب آکنده از آیات، احادیث، اخبار، حکایات و اشعار فارسی و عربی است. پژوهش حاضر کوشیده است نشان دهد اثر مهم و کمتر شناختهشدهای چون روح الارواح از چه منابع عرفانی و صوفیانۀ پیش از خود تأثیر پذیرفته و چقدر از آثار متأخرتر در این کتاب نفوذ کرده است. این تحقیق به روش توصیفی از نوع تحلیل محتوای کیفی با استفاده از ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانهای انجام شده و نتایج پژوهش حاکی از آن است که پس از قرآن و حدیث، ابوالقاسم قشیری هم از بُعد آرا و اندیشه و هم زبان و محتوا بر سمعانی تأثیر گذشته است. علاوهبر قشیری، ردّ بسیاری از حکایات و اقوال عربی روح الارواح را میتوان در تهذیب الاسرار فی اصول التصوف خرگوشی نیشابوری و حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء ابونعیم اصفهانی پی گرفت. همچنین صفحات زیادی از روح الارواح بدون ذکر نام اثر و نویسنده از شرح تعرف مستملی بخاری تأثیر گرفته است. بیشترین اشعار فارسی به کار رفته در روح الارواح از آن سنایی است و گفتههای فراوانی از ابوسعید ابوالخیر نیز در روح الارواح نقل شده است. اشعار پراکندهای از شاعرانی چون رودکی، مسعود سعد سلمان، امیرمعزی، خیام و انوری نیز در روح الارواح دیده میشود و درنهایت اشعاری چند از مولوی، عراقی و سعدی نیز به روح الارواح راه یافته است که عمدتاً نشان از تصرف کاتبان در متن دارد. درمجموع میتوان گفت استفاده سمعانی از این منابع بهصورت لفظبهلفظ، اقتباس مضامین عرفانی، اخلاقی و حکمی، ترجمۀ عبارات و نقل اقوال بزرگان دین با زبانی ادبی و شاعرانه بوده است.
کلیدواژهها
)
دوره 21، شماره 2 - شماره پیاپی 42
اسفند 1404صفحه 179-216
- تاریخ دریافت: 04 مرداد 1404
- تاریخ بازنگری: 08 مهر 1404
- تاریخ پذیرش: 08 آبان 1404
- تاریخ انتشار: 01 اسفند 1404