مطالعات عرفانی
تحلیل امکان تجرد فوق عقلانی نفس در اندیشۀ ابنعربی
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکترای حکمت متعالیه، دانشگاه خوارزمی، تهران
2 استادیار گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران،
چکیده
در منظومۀ عرفانی ابنعربی، نفس انسانی حقیقتی ذومراتب است که در سیری اشتدادی از تعلقات مادی تا مرتبۀ تجرد فوق عقلانی مدارج استکمالی را تجربه میکند. ابنعربی معرفت حقیقی را نه حاصل استدلال عقلی و کاربست ابزارهای عقل نظری، بلکه درنتیجۀ کشف، ذوق و شهود الهی میداند و معتقد است که تا نفس از قید عقل نظری رها نشود، به علم و معرفت الهی دست نخواهد یافت. این پژوهش با روش تحلیلیتفسیری و رویکرد فلسفیعرفانی، به بررسی و تحلیل امکان تجرد فوق عقلانی نفس در اندیشۀ ابنعربی پرداخته است. در این چارچوب، مفهوم «طور وراء طور عقل» به مرتبهای معرفتشناسانه اشاره دارد که علم در آن حضوری و شهودی است و نه حصولی. به تناسبِ چنین معرفتی، تجرد فوق عقلانی، مرتبۀ وجودشناسانهای است که نفس انسانی، لاجرم برای دریافت چنین معرفتی، تجربۀ آن را اقتضا دارد و مرتبهای است که نفس به فنا و اتحاد شهودی با حق و بقاء بالله میرسد. در این افق، انسان کامل، مظهر جامع اسماء و صفات الهی و حقیقت محمدیه برزخ جامع میان حق و خلق و عالیترین مرتبۀ تجرد و معرفت است. یافتهها نشان میدهد که حرکت نفس از عقل به فوق عقل، ضرورتی هستیشناسانه و شرط تحقق معرفت شهودی و فنای در حق است، زیرا تنها در این مرتبه است که انسان به شهود وحدت حق در کثرت مظاهر و کمال نهایی خود میرسد.
کلیدواژهها
)
دوره 21، شماره 2 - شماره پیاپی 42
اسفند 1404صفحه 217-256
- تاریخ دریافت: 05 مرداد 1404
- تاریخ بازنگری: 21 مهر 1404
- تاریخ پذیرش: 11 آذر 1404
- تاریخ انتشار: 01 اسفند 1404