نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• محمد علی سلیمی ¹
• حسن سلطانی کوهبنانی ²

¹ دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام،

² استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام،

چکیده

رجال غیب/ رجال‌الغیب قبل از آنکه اصطلاحی عرفانی باشد و به فرد خاصی اطلاق شود، حقیقتی عام و ذی‌وجوه است. خداوند خود، حقیقتِ رجال غیبی است که در صورت‌ها و مصادیق متعدد ازجمله مرد، زن، فرشته، هاتف غیبی، آیۀ قرآن و... تجلی کرده است. از مجموعه حکایات و تعاریفی که در متون ادب کلاسیک فارسی و آثار پژوهشی آمده است، می‌توان دریافت که رجال‌الغیب متعلق به عالم غیب و عالم فوق محسوس، ناشناخته، نادیدنی و برگزیده هستند که وجوه روحانی آن‌ها بسیار عمیق‌تر و گسترده‌تر از جنبه‌های مادی ایشان است. اگرچه اصطلاح رجال‌الغیب بعد از قرن هفتم و در آثار محیی‌الدین ابن‌عربی به کار رفته و از ابداعات اوست و بر نوع انسان و به‌خصوص جنس مذکر تأکید می‌ورزد؛ اما این حقیقت و صفات آن، نه‌فقط به‌صورت انسان، بلکه با مصادیق متعدد در متون عرفانی فارسی وجود داشته و با صفات مستور، پنهان، ناشناخته و غالباً نکره (مردی، زنی، هاتفی، آیه‌ای، فرشته‌ای و...) از آن یاد شده‌ است. این پژوهش به‌شیوۀ توصیفی‌تحلیلی به انجام رسیده و در پی آن بوده است تا یکی از مصادیق مهم رجال‌الغیب را که از آنان با عنوان متناقض‌نمای «زنان رجالی» یاد می‌کنیم، براساس متون ادب کلاسیک فارسی تبیین کند و صفات و کرامات آنان را براساس حکایات و روایاتی که دربارۀ آن‌ها و از زبان خودشان روایت شده، بررسی و تحلیل کند. زنان رجالی برای رسیدن به این مرتبه (رجال) مراحل مختلفی از عبودیت، بندگی و توکل و... را پشت‌سر گذاشته و به مراتب مستوری و بی‌خویشی و گمنامی و صدور کرامات بی‌شمار دست یافته‌اند. موضوع این کرامات غالباً مفاهیمی از قبیل فراست، طی‌الارض، استجابت دعا، خبر از غیب، هدایتگری و مددرسانی، شفابخشی و... است. رجال غیبی ـ زن، مرد و یا هریک از مصادیق آن ـ با دیگر مراتب عرفانی حتی «پیر» متفاوت است. به‌دلیل ویژگی‌ها و خصایلی که دارند جایگاه آن‌ها بسیار رفیع‌تر از پیر است.

کلیدواژه‌ها

• رجال‌الغیب
• زنان رجالی
• کرامات
• متون عرفانی فارسی