سیمای عقل و نفس در آیینه روایات(تحلیل خوانش عرفانی از خلقت حوّا(ع) با تکیه بر عرفان نظری و حکمت متعالیه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای تفسیر تطبیقی، دانشکده علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن. قم
2 استادیار، دانشکده ادبیات، گروه الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
10.22052/se.2026.257826.1327
چکیده
روایات مرتبط با خلقت حوّا(ع) از دندۀ چپ آدم همواره به‌دلیل تعارض ظاهری با قرآن و عقل، مورد چالش بوده و عمدتاً با رویکردی نقادانه مطالعه شده‌اند. این پژوهش با عبور از خوانش ظاهری، می‌کوشد با روش تحلیل مضمون و با اتکا به میراث عرفان نظری و به‌ویژه حکمت متعالیه، الگوی نمادپردازی نهفته در این روایات را کشف و تحلیل کند. نوآوری نوشتار حاضر، ارائۀ تحلیلی نظام‌مند از این خوانش نمادین و تبیین دلالت‌های سلوکیِ آن است که عبارت‌اند از: تأیید فلسفیِ مسئلۀ توسل به اولیای الهی (به‌عنوان مجاری عقل کامل) و ترسیم رابطۀ عقل و نفس به‌مثابۀ «مرشد و سالک» که بر نیاز ذاتیِ نفس به هدایت عقل برای نیل به کمال و قرب الهی دلالت دارد. این تحلیل، می‌تواند پاسخی استدلالی و مبتنی‌بر حکمت متعالیه به پرسش‌های مطرح‌شده حول این دسته از روایات به شمار آید. بر این اساس، در خوانش عرفانی، «آدم» نماد «مرتبۀ عقل» و «حوّا» نماد «مرتبۀ نفس» است و «دندۀ چپ» کنایه از جنبۀ مادی و احساسی وجود انسان محسوب می‌شود. یافتۀ بنیادین پژوهش حاضر آن است که این روایات در باطن خود، از پیدایش نفس از عقل و وابستگیِ ذاتیِ آن به راهنمایی عقل برای دستیابی به کمال و قرب الهی سخن می‌گویند.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
کتاب مقدس (شامل کتب عهد عتیق و عهد جدید)
ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین. (1405ق). عوالی اللّئالی العزیزیة فی الأحادیث الدّینیة. چ1. قم: بی‌نا.
ابن بابویه، محمد بن على (شیخ صدوق). (1376). الأمالی. چ6. تهران: انتشارات کتابچی.
ابن بابویه، محمد بن على (شیخ صدوق). (1385). علل الشرائع. چ1. قم: کتابفروشی داوری.
ابن‏عربى، محیی‌الدین (محمد بن على). (1422ق). تفسیر ابن‌عربى (تأویلات عبدالرزاق). ترجمه و تحقیق سمیر مصطفی رباب. چ1. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابن‏عربى، محیی‌الدین (محمد بن على). (بی‌تا). الفتوحات المکّیه. چ1. بیروت: دارالصادر.
ابن‌فارس، ابوالحسین احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغه. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. چ1. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (بی‌تا). لسان العرب. چ1. بیروت: دارالفکر.
أبوعلی حسین بن عبدالله (أبوعلی سینا). (1375). الإشارات و التّنبیهات. چ1. قم: نشرالبلاغه.
ازهری، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغه. چ1. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
احمدمختار، عمر. (1429ق). معجم اللغة العربیة المعاصرة. چ1. قاهره: عالم الکتب.
اعرابی، غلامحسین. (1387). نگاهی نو به روایات آفرینش زن از دندۀ چپ مرد. پژوهش‌نامۀ قرآن و حدیث، شمارۀ 5، 47-58.
آلوسى، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السّبع المثانی. گردآوری سناء بزیع شمس‏الدین و ابراهیم شمس‏الدین. تحقیق على عبدالبارى عطیه. چ1: بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
آملى، حیدر بن على. (1422ق). تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم. تحقیق محسن موسوی تبریزی. چ3. قم: انتشارات نور على نور.
بحرانى، هاشم بن سلیمان. (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. چ1. قم: مؤسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیه.
برقى، احمد بن محمد بن خالد. (1371ق). المحاسن. تصحیح جلال‌الدین محدّث. چ2. قم: دارالکتب الاسلامیه.
پاینده، ابوالقاسم. (1382). نهج الفصاحة (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلى اللـه علیه و آله). چ4. تهران: دنیای دانش.
جوهری، اسماعیل بن حمّاد. (1404ق). الصّحاح. چ3. بیروت: دارالعلم للملایین.
خواص، امیری. (1392). بررسی تطبیقی خلقت آدم و حوّا از منظر قرآن و عهد عتیق. معرفت ادیان، 4 (2)، 29-54.
دیزجی، ویدا و آرام، محمدرضا. (1401). بررسی تأویلی- عرفانی آیات مربوط به حضرت آدم و حوّا در کتاب اساس التّأویل قاضی نعمان. فصلنامۀ عرفان اسلامی، 18 (71).
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. چ1. بیروت: دارالشامیه.
زبیدی، مرتضی(محمد بن محمد). (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. تصحیح علی شیری. چ1. بیروت: دارالفکر.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر. (1421ق). الإتقان فی علوم القرآن. تحقیق فواز احمد زمرلی. بیروت: دارالکتاب العربی.
شریفی، صالحه. (1398). روایات خلقت زن یا حوّا در بوتۀ نقد و نظر. دوفصلنامۀ تخصصی تحقیقات قرآنی و حدیثی، 1 (1)، 27-37.
شعیری، محمد بن محمد. (بى‌تا). جامع الأخبار (للشّعیری). چ1. نجف: مطبعۀ حیدریه.
شیرازى، صدرالدین محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1361). تفسیر القرآن الکریم. چ2. قم: انتشارات بیدار.
شیرازى، صدرالدین محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1383). شرح أصول الکافی. چ1. تهران: بی‌نا.
طباطبایى، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. چ2. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسى، فضل بن حسن. (1390ق). إعلام الورى بأعلام الهدى. چ3. تهران: انتشارات اسلامیه.
عیاشى، محمد بن مسعود. (1380ق). التفسیر (تفسیر العیاشی). چ1. تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیه.
فخر رازى، محمد بن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). چ3. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق). العین. تحقیق مهدی مخزومی. چ2. قم: مؤسسۀ دارالهجره.
فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى. (1415ق). تفسیر الصافی. چ2. تهران: مکتبة الصدر.
فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى. (1406ق). الوافی. چ1. اصفهان: کتابخانۀ امام امیرالمؤمنین على(ع).
قمى، على بن ابراهیم. (1363). تفسیر القمی. چ3. قم: دارالکتاب.
قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا. (1368). تفسیر کنز الدّقائق و بحر الغرائب. چ1. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
گنابادی، سلطان على‏شاه (سلطان محمد بن حیدر). (1408ق). بیان السّعادة فی مقامات العبادة. چ2. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى. (1403ق). بحار الأنوار. چ2. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
معرفت، محمدهادی. (1418ق). التّفسیر و المفسّرون فی ثوبة القشیب. مشهد: الجامعة الرضویة للعلوم الإسلامیه.
مکارم شیرازى، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. چ10. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
نادرعلی، عادل. (1386). ‌تأویل مفردات قرآن. چ1. کرمانشاه: دانشگاه رازی.

  • تاریخ دریافت 02 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 05 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 11 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405