صورتبندی رابطه اعتماد به نفس روانشناختی و توکل عرفانی، با تاکید بر آرای ابن عربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران،
2 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران،
10.22052/se.2026.257887.1334
چکیده
ازآنجاکه انسان معاصر با فشارهای روانی و چالش‌های وجودی فراوانی روبه‌روست، بازخوانی نسبت میان دو مفهوم اعتمادبه‌نفس روان‌شناختی و توکل ضرورتی دوچندان می‌یابد. این پژوهش با هدف تبیین و مقایسۀ مفهوم «اعتمادبه‌نفس» در روان‌شناسی معاصر و «توکل» در عرفان نظری ابن‌عربی انجام شده تا روشن سازد آیا این دو در تعارض‌اند و یا می‌توانند در مسیر کمال انسانی مکمل یکدیگر باشند. نوشتار حاضر با رویکردی تحلیلی- مقایسه‌ای و مبتنی‌بر مطالعۀ اَسنادی به مطالعۀ هدف پیش‌گفته پرداخته است. در این راستا، آثار ابن‌عربی ازجمله فتوحات مکیه و فصوص‌ الحکم بررسی و با نظریات روان‌شناسانی چون راجرز، آدلر، مازلو و بندورا مقایسه شده است. یافته‌ها نشان داد که ابن‌عربی در مراتب اولیۀ سلوک، توکل را همسو با اعتمادبه‌نفس می‌داند؛ زیرا اعتماد بر «نفسِ متصل به خدا» صورت می‌گیرد نه بر «نفس مستقل». در مراتب بالاتر، سالک با فنای در ارادۀ الهی از خود می‌گذرد و توکلش به اطلاق می‌رسد. بنابراین، اعتمادبه‌نفس از دیدگاه عرفانی نه نفی مطلق که به معنای متعالی شدن نفس انسانی است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۱۴۲۱ق). الاسراء الی مقام الاسری (الرسائل ابن‌عربی). بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۱۳۸۶). حجاب هستی (حجب). ترجمه و شرح گل‌بابا سعیدی. تهران: زوار.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۱۳۶۷ق). رسائل ابن‌عربی (رساله الانوار). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۱۴۱۴ق). الطریق الی الله: الشیخ و المرید من کلام الشیخ الاکبر. تصحیح محمود الغراب. دمشق: دارالکتاب العربی.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۱۴۲۰ق). الفتوحات المکیه. تصحیح احمد شمس‌الدین. الطبعة الاولی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (بی‌تا). الفتوحات‌المکیه (اربع‌مجلدات). بیروت: دارالصادر.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۲۰۰۳م). کتاب المعرفه. تصحیح محمد امین ابوجوهر. دمشق: دارالتکوین للطباعة و النشر.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۱۴۲۲ق). محاضرة الابرار و مسامرة الاخیار. تصحیح محمد عبدالکریم النصری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
اتکینسون، ریتا ال. و همکاران. (۱۳۸۷). زمینۀ روان‌شناسی هیلگارد. ترجمۀ محمدنقی براهنی و دیگران. تهران: رشد.
اسلامی، سید حسن. (۱۳۸۳). اعتمادبه‌نفس. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
اسلامی‌نسب، علی. (۱۳۷۳). روان‌شناسی اعتمادبه‌نفس مبتنی‌بر مکاتب اسلامی و غربی. تهران: مهرداد.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالقلم.
انصاری، عبدالله. (1۴17ق). منازل السائرین. تهران: دارالعلم.
پاشایی، محمدجواد و نورعلی‌زاده، مسعود. (۱۴۰۱). تحلیل مفهوم توکل از نگاه صدرالمتألهین و نسبت آن با مفهوم روان‌شناختی اعتمادبه‌نفس. الهیات تطبیقی، 2 (۲۸)، ۱۰۴-۱۱۶.
جندی، مؤیدالدین. (۱۴۲۳ق). شرح فصوص الحکم. تحقیق سیدجلال‌الدین آشتیانی. قم: بوستان کتاب.
حلاج، حسین بن منصور. (200۶م). اخبار الحلاج او مناجیات الحلاج. دمشق: انتشارات التکوین.
سهروردی، شهاب‌الدین. (1۴27ق). عوارف المعارف. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه.
شجاعی، محمدصادق. (۱۳۸۸). درآمدی بر روان‌شناسی تنظیم رفتار. قم: دارالحدیث.
شولتز، دوان. (۱۳۸۶). نظریه‌های شخصیت. ترجمۀ یوسف کریمی و دیگران. تهران: ارسباران.
صاحب، زهرا. (۱۳۸۹). مقایسۀ توکل از دیدگاه جلال‌الدین محمد بلخی و محیی‌الدین ابن‌عربی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد.
غزالی، ابوحامدمحمد. (138۶). ترجمۀ احیاء علوم الدین. ترجمۀ مویدالدین خوارزمی. تهران: علمی و فرهنگی.
فرغانی، سعیدالدین. (۱۳۷۹). مشارق الدراری شرح تائیه ابن‌فارض. تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
فرغانی، سعیدالدین. (۱۴۲۸ق). منتهی المدارک فی شرح تائیه ابن فارض (ج ۱). بیروت: دارالکتب العلمیه.
قونوی، صدرالدین. (۱۳۷۴). مصباح الانس. ترجمۀ محمد خواجوی. تهران: ولی.
قیصری، داوود. (۱۳۷۵). شرح فصوص الحکم. تحقیق سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
مازلو، آبراهام. (۱۳۶۷). روان‌شناسی شخصیت سالم. ترجمۀ شیوا رویگریان. تهران: هدف.
مستجاب‌الدعواتی، ع. (۱۳۹۴). توکل به خدا از منظر روان‌شناسی و رابطۀ آن با اعتمادبه‌نفس. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). مجموعه آثار شهید مطهری (ج27). بی‌جا: انتشارات صدرا.
مولوی، محمد و مهری‌ثابت، مرضیه. (۱۳۹۵). توکل و نقش تربیتی آن در بهداشت روانی افراد جامعه. اولین همایش ملی اسلام و سلامت روان، اردیبهشت ۱۳۹۵، ۱-۱۱.
نادری کلرود، مسعود، علیمردی، محمدمهدی، بوالحسنی، رحمان و جهانگیرزاده، محمدرضا (1۴02). مؤلفه‌های روان شناختی سلامت معنوی در آموزه‌های عرفانی با تأکید بر اندیشۀ ابن‌عربی. انوار معرفت (حکمت عرفانی)، 1 (2۴)، 41-57

  • تاریخ دریافت 10 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 23 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 11 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405