نگاهی انتقادی به زهدانگاریِ اخلاق در کتاب «الزهد» ابن اعرابی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد مدرسی معارف قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران
10.22052/se.2026.258293.1358
چکیده
تبیین جایگاه زهد در بین فضیلت‌های اخلاقی ازجمله مسائلی است که به‌رغم اهمیت آن در معرفی میراث اسلامی و احیای نظریه‌های اخلاقی در سنّت اسلامی، کمتر در پژوهش‌های اخلاقی مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله می‌کوشد با روشی تحلیلی، نسبت بین زهد و اخلاق را در اندیشۀ ابن‌اعرابی به‌عنوان یکی از زهدنویسانِ قرن سوم هجری، مورد بررسیِ انتقادی قرار دهد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ابن‌اعرابی، زهد را به‌مثابۀ تمام اخلاق دانسته و با نگارش کتابی با عنوان «الزهد» در پی نگارش کتابی در باب اخلاق بوده به‌نوعی که بتواند نظریۀ ارزش و فضیلت‌های اخلاقی را در آن منعکس کند. درعین‌حال، وی تبیین ناقص از اخلاق را در کتاب الزهدِ خود ارائه نموده و برخی از فضایلِ بنیادینِ اخلاقی ازجمله حکمت، عدالت، ایثار، و عفت را به‌رغم محوری بودنِ آن‌ها در تبیینِ خود از اخلاق مورد بحث قرار نداده است. ازاین‌رو، می‌توان گفت ابن‌اعرابی در عینِ پایبندی به تقریری از زهد به‌مثابۀ کلّ اخلاق، در تبیین اخلاق به‌عنوان یک شبکۀ منسجم از فضایل و رذایل، موفق نبوده است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج البلاغه. (1۴1۴ق)، گردآوری محمد بن حسین شریف الرضی. ترجمۀ صبحی صالح. قم: مؤسسة دارالهجرة.
الصحیفة السجادیة. (137۶). ترجمه و شرح فیض الإسلام. چ2. قم: نشر الهادی.
آمدى، عبدالواحد بن محمد. (1۴10ق). غرر الحکم و درر الکلم. تحقیق و تصحیح سید مهدی رجایى‏. چ2. قم: دارالکتاب الإسلامی.
ابن‌اعرابی، ابی سعید احمد بن محمد بن زیاد. (1۴18ق). کتاب المعجم. تحقیق عبدالمحسن بن ابراهیم بن احمد الحسینی. بی‌جا: دار ابن الجوزیج.
ابن‌اعرابی، ابی سعید احمد بن محمد بن زیاد. (1۴08ق). الزهد وصفة الزاهدین. تحقیق مجدی فتحی السید. بی‌جا: مکتبة الصحابة طنطا.
ابن‌اعرابی، ابی سعید احمد بن محمد بن زیاد. (1۴1۶ق). القبل و المعانقة و المصافحه. تحقیق عمروعبدالمنعم سلیم. قاهره: مکتبة ابن تیمیه.
ابن‌اعرابی، ابی سعید احمد بن محمد بن زیاد. (1998م). فی معنی الزهد و المقالات و صفه الزاهدین. بااشراف عامر نجار، محق خدیجه محمد کامل. قاهره: مطبعة دارالکتب المصریه بالقاهره.
ابن بابویه، ابی جعفر محمد بن على. (137۶). الأمالی (للصدوق). ترجمۀ محمدباقر کمره‏اى. چ۶. تهران: کتابچی.
ابن عساکر، علی. (1330ق). التاریخ الکبیر. به کوشش عبدالقادر بدران. دمشق: بی‌نا.
ابن فارس، احمد بن زکریاء القزوینی الرازی. (بی‌تا). معجم مقیاس اللغة. تحقیق محمد هارون عبدالسلام. نشر: دار الفکر.
بروجردى، حسین. (138۶ق). منابع فقه شیعه. ترجمۀ جامع أحادیث الشیعة. ترجمۀ احمد اسماعیل‌تبار و همکاران. تهران: فرهنگ سبز.
دستغیب، عبدالحسین. (1388). قلب سلیم. قم: مؤسسۀ دارالکتاب (الجزائری).
دهقان، رحیم و نعیمه حصارکی. (1۴0۴). بررسی نسبت‌های متصوّر بین «زهد» و «اخلاق» در اخلاق اسلامی. اخلاق وحیانی، 2 (3۵)، ۵3-7۶.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (137۴). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن. ترجمۀ غلامرضا خسروى. تصحیح غلامرضا خسروى حسینى. چ2. تهران: انتشارات مرتضوی.
سراج طوسی، ابو نصر عبدالله بن علی. (191۴م). اللمع فی التصوف. تصحیح رینولد الین نیکلسون. بی‌جا: نشر مطبعه بریل.
طبرسی، فضل بن حسن. (13۵0-13۵1). ترجمۀ تفسیر مجمع البیان. تصحیح و ترجمۀ هاشم رسولی و همکاران. تهران: فراهانی.
طوسى، محمد بن الحسن.‏ (بی‌تا). الأمالی (للطوسی). تصحیح مؤسسة البعثة. دارالثقافة.
علیزاده ، مهدی و محمد عالم‌زاده نوری. (1389). اخلاق اسلامی. قم: نشر معارف.
غزالی، محمد بن محمد. (بی‌تا). إحیاء علوم‌الدین. تحقیق عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقی. بی‌جا: دارالکتاب العربی.
فتال نیشابورى، محمد بن احمد. (بی‌تا). روضة الواعظین و بصیرة المتعظین (ط - القدیمة). بی‌جا: نشر رضی.
کاشی، عبدالرزاق بن جلال‌الدین. (1379). شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری براساس شرح عبدالرزاق کاشانی. تهران: الزهرا(س).
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۳-۱۳۶۵). اصول الکافی. تصحیح علی‌‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
لیثى واسطى، على بن محمد. (1376). عیون الحکم و المواعظ (للیثی). قم: بی‌نا.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (13۶3). ترجمۀ بحار الأنوار. تهران: کتابخانۀ مسجد حضرت ولی‌عصر(عج).
مطهری، مرتضی. (بی‌تا). سیری در نهج البلاغه. تهران: صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر. (138۵). اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین). قم: نشر جوان.
المنصوری المصری، أبو الأشبال حسن الزهیری آل مندوه. (بی‌تا).  شرح أصول اعتقاد أهل السنة للالکائی. بی‌جا: (به نقل از مکتبة الشامله).
میرزا بابا شیرازی، ابوالقاسم بن عبدالنبی. (بی‌تا). مناهج أنوار المعرفة. تهران: خانقاه احمدی.
نراقی، احمد. (1387). معراج السعادة. قم: نشر دارالفیض.
نورى، حسین بن محمدتقى. (1۴08ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: بی‌نا.
هلالى، سلیم بن قیس. (1۴1۶ق). أسرار آل محمد علیهم السلام. ترجمۀ کتاب سلیم. قم: بی‌نا.

  • تاریخ دریافت 07 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 06 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 21 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405